Topic outline

  • Umutwe 1: Umuryango mugari


    1

    1. KUBAHIRIZA INSHINGANO MU MURYANGO MUGARI
    A. Inshingano z’abagize umuryango mugari
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    2

    Igikorwa cya 2

    Muganire ku nshingano za buri muntu ugize umuryango
    mugari muri gahunda za Leta.

    Nsobanukiwe ko:
    Buri muntu ugize umuryango mugari afite inshingano zikurikira:
    1. Kwitabira no gushyigikira gahunda za Leta zijyanye na:
    a) Imibereho myiza:
    – Ubwisungane mu kwivuza.
    – Imirire myiza, kwita ku bidukikije.
    – Isuku n’isukura…

    b) Ubukungu n’iterambere:
    – Gukorera mu mashyirahamwe no guhuza ubutaka.
    – Imiturire myiza no gutanga imisoro.
    – Uburezi kuri bose na Gira inka Munyarwanda.
    – Guhinga no korora kijyambere.
    c) Imiyoborere myiza:
    – Kwitabira umuganda, ubudehe.
    – Ubutabera n’amatora.
    d) Umutekano:
    – Gukora irondo no gutabarana.
    – Gutanga amakuru ku bagizi ba nabi.

    Igikorwa cya 3

    Buri wese abwire bagenzi be inshingano ze ndetse n’iz’ababyeyi be.

    Reka nisuzume

    Gushyira abana mu ishuri bireba nde?

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Gira inka Munyarwanda imariye iki abaturage?
    2. Vuga ibintu by’ingenzi byateza imbere imibereho myiza y’abaturage.

    Imyitozo

    1. Tanga ingero z’imirimo ukora mu rugo rwanyu.
    2. Shyira buri gikorwa aho kigomba kujya:
    – Kugira isuku y’umubiri, iy’aho dutuye n’iy’imyambaro.
    – Kubahiriza amategeko.
    – Gushyira abana mu ishuri.
    – Gutera amashyamba no kurwanya isuri.
    – Kuboneza urubyaro.
    – Kugura no gukoresha ubwisungane mu kwivuza.
    – Gutanga umusoro.
    – Korora kijyambere.
    – Guharura imihanda no gutinda ibiraro.3

    Umukoro

    Nimugera mu rugo muganire n’ababyeyi mubabaze inshingano zanyu. Na bo bababwire izabo. Mubyandike muzabibwire abandi mugarutse mu ishuri.

    Umukino

    Mukine umukino wo kubaka umutemeri.

    B. Ibyiza byo kubahiriza inshingano mu muryango mugari

    Igikorwa cya 1

    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    4

    Igikorwa cya 2

    Buri wese abwire bagenzi be icyo yunguka iyo yubahirije inshingano ze neza.

    Nsobanukiwe ko:

    Iyo mu muryango mugari buri wese yujuje inshingano
    bituma:
    – Bumvikana, bakabana mu mahoro, bagasangira.
    – Bafatanya, bagashyira hamwe maze bakiteza imbere.
    – Bashyigikirana mu bikorwa binyuranye.
    – Batabarana iyo habaye ibyago, bagasurana.
    – Bafasha Leta kubona amafaranga yo kubagezaho
    ibikorwa remezo nk’imihanda, amashuri, amavuriro, amazi,
    amashanyarazi, …

    Twiyemeje ko:
    Tuzajya twubahiriza inshingano zacu kandi tubikangurira
    bagenzi bacu batazubahiriza uko bikwiye.

    Reka nisuzume

    1. Vuga ibintu 2 bigaragaza akamaro ko kuzuza
    inshingano mu bagize umuryango mugari.
    2. Sobanura ibibi byo kudatanga umusoro.

      Nsuzuma ngusuzume

    1. Ni iki kigaragaza ko abagize umuryango mugari
    bashyize hamwe?
    2. Sobanura ibiranga abantu buzuza inshingano zabo.

    Imyitozo

    1. Leta ivana hehe amafaranga yo kugeza ibikorwa remezo ku baturage?
    2. Huza inshingano n’akamaro kazo:
    a. Kwishyura imisoro                     1. Umuryango ubona ibiwutunga.
    b. Kwishyura mituweri                  2. Bigabanya ibiza.
    c. Kuboneza urubyaro                  3. Leta yubaka ibikorwa remezo.
    d. Kwita ku bidukikije                   4. Kwivuza kuri buri wese.
    e. Gutabara abaturanyi               5. Umutekano urasagamba.

    Umukoro

    Muganire n’ababyeyi mubabaze akamaro ko kuzuza inshingano zanyu. Na bo bababwire akamaro ko kuzuza izabo. Mubyandike muzabibwire bagenzi banyu.

    Umukino

    Mukine umukino wo gufata umurizo w’ikirura.

    C. Ingaruka mbi zo kutubahiriza inshingano mu muryango mugari 

    Igikorwa cya 1 Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    Igikorwa cya 2
    Buri wese abwire bagenzi be ibibi yaba yaragize bitewe no kutuzuza inshingano ze.
    Nsobanukiwe ko:
    Kutuzuza inshingano mu muryango bigira ingaruka zikurikira:
    – Abagize umuryango ntibafashanya bikabatera ubukene.
    – Ntibumvikana, ntibatabarana, bagira umutekano muke.
    – Kudafata neza ibidukikije bikurura indwara ziterwa n’umwanda nka korera, macinyamyambi na malariya.
    – Kutitabira gahunda za Leta bituma Umurenge udatera imbere.

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be ibyabaye ku muryango azi bitewe n’uko ababyeyi batujuje inshingano zabo.
    Twiyemeje ko:
    Tuzirinda ingaruka zose zo kutubahiriza inshingano:
    – Dukora ibyo dusabwa gukora.
    – Dukangurira abatazubahiriza kuzubahiriza.
    Reka nisuzume
    Subiza yego cyangwa oya
    a. Gusibya abana ishuri n’amasomo ni byiza.
    b. Si byiza guhururiza umuntu uhungabanya umutekano.
    c. Ni byiza kuvana abana mu ishuri bagakora imirimo.
    d. Gufata neza ibidukikije birinda ababituriye indwara.
    e. Umuturage mwiza ni utishyura imisoro.
    f. Umwana mwiza ni ufasha ababyeyi imirimo.
    g. Umuturage mwiza ni utitabira umuganda n’ubudehe.
    h. Kutagira mituweri bishobora gutuma urembera mu rugo.

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Sobanura ibiranga abantu batuzuza inshingano zabo.
    2. Ni izihe ngaruka abagize umuryango bahura na zo
    ziterwa no kudafata neza ibidukikije?

    Imyitozo

    1. Vuga ingaruka zaterwa no kutubahiriza inshingano zikurikira:
    a. Kutishyura imisoro.
    b. Kutagira ubwishingizi bw’indwara.
    c. Kudakora umuganda.
    d. Kudakorera mu mashyirahamwe.
    e. Kutohereza abana ku ishuri.
    2. Ni iki gishobora kuba hagati y’abagize umuryango mugari igihe bose batubahiriza inshingano zabo?
    3. Shaka amagambo ari muri uru rusobe agaragaza ibyiza
    byo kuzuza inshingano n’ibibi byo kutazuzuza ubitondeke mu mbonerahamwe.

    15

    Umukoro
    Muze kuganira n’ababyeyi banyu ibibi byo kutuzuza inshingano zabo mu muryango mugari. Muzabiganirire abandi mu ishuri.
    Umukino Mukine:
    a. Mwigana abantu buzuza inshingano zabo mu muryango.
    b. Mwigana abatuzuza inshingano zabo mu muryango.

    2. GUFATA NEZA UMUTUNGO W’UMURYANGO
    A. Ibigize umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    16

    Igikorwa cya 2
    Buri wese abwire bagenzi be umutungo wimukanwa iwabo batunze.
    Nsobanukiwe ko:
    Umutungo w’umuryango ugizwe n’umutungo wimukanwa n’umutungo utimukanwa.

    Umutungo wimukanwa ni umutungo ushobora guterurwa
    cyangwa kwimurwa ukavanwa aho uri ukajyanwa ahandi.
    Ingero: ibikoresho byo mu nzu no mu gikoni, ibyo mu busitani
    no mu murima, amatungo, imodoka, igare, ipikipiki ...
    Umutungo utimukanwa ni umutungo udashobora guterurwa
    cyangwa kwimurwa aho uri.
    Ingero: inzu n’imirima...

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be umutungo utimukanwa iwabo batunze.

          Nsuzuma ngusuzume

    1. Sobanura itandukaniro riri hagati y’umutungo wimukanwa n’umutungo utimukanwa.
    Umwitozo
    Koresha iyi mitungo: intebe, umurima w’ibigori, ikibanza, igikoni, igitanda, radiyo, ubwiherero, imbabura, akabati,imyenda, inzu nini, ishyamba, igorofa (umuturirwa),
    igikapu,amashuka hanyuma wuzuze imbonerahamwe  ikurikira.


    19

    B. Akamaro k’umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1

     Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    20

    Igikorwa cya 2
    Bwira abandi akamaro k’umutungo w’umuryango uzi.


    21


    Reka nisuzume

    Vuga umutungo w’umuryango ukurinda ibi bikurikira:
    a. Irungu:                                          d. Abagizi ba nabi:
    b. Umunaniro:                                 e. Izuba n’imvura:
    c. Inzara:

        Nsuzuma ngusuzume

    Ca akaziga ku bintu bitari umutungo w’umuryango:
    a. Amatungo                              h. Imodoka                        l. Umuhanda
    b. Umugezi                                 i. Ikiyaga                            m. Inzu
    c. Umurima                                j. Ikibanza                          o. Igishanga
    d. Isoko                                       k. Sitade                             p. Ikibuga cy’indege
    e. Ikigo nderabuzima.
    f. Urugomero rw’amashanyarazi.
    g. Ibikoresho byo mu gikoni.

    Umwitozo

    Huza buri mutungo w’umuryango n’akamaro kawo:
    a. Akabati                                                1. Guhinga no kubagara.
    b. Ikibanza                                              2. Gukata ibyatsi birebire.
    c. Ishyamba                                            3. Gutwara abantu n’ibintu.
    d. Insina                                                  4. Cyubakwaho inzu.
    e. Imodoka                                             5. Kabikwamo ibikoresho.
    f. Ibikoresho byo mu busitani            6. Rivamo imbaho n’inkwi.
    g. Ibikoresho byo mu murima            7. Zitanga ibitoki.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo murebe ko hari ibindi bintu bigize umutungo w’urugo mutize mu ishuri. Mubyandike n’akamaro kabyo muzabiganirire abandi mu ishuri.

    C. Imikoreshereze n’imicungire iboneye y’umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    22

    Igikorwa cya 2
    Muganire ku kamaro ko gukoresha neza umutungo w’umuryango.
    Nsobanukiwe ko:
    Iyo ufashe neza ibigize umutungo w’umuryango biraramba ukazabikoresha igihe kirekire. Iyo ukoresheje neza umutungo w’umuryango utawusesagura uwukoresha igihe kirekire ukakugirira akamaro ndetse n’abo muwufatanyije.

    Uko umutungo w’umuryango ukwiye gukoreshwa no gucungwa

    23

    Reka nisuzume
    1. Vuga ibintu by’ingenzi byangiza umutungo
    w’umuryango ukurikira:
    a. Imirima:
    b. Inzu:
    c. Ishyamba:
    d. Ibikoresho bikoze mu cyuma.
    2. Sobanura akamaro ko gufata neza umutungo w’umuryango.

    Nsuzuma ngusuzume

    Wakora iki kugira ngo ucunge neza umutungo w’umuryango ukurikira?
    a. Imodoka d. Imirima
    b. Ibikoresho by’ubuhinzi                   e. Ibikoresho byo mu gikoni
    c. Imyambaro                                        f. Amatungo

    Umwitozo

    Uzuza iyi mbonerahamwe.


    25

    26

    D. Ibibi byo gukoresha no gucunga nabi
    umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    27

    Nsobanukiwe ko:
    Iyo umutungo w’umuryango ukoreshejwe cyangwa ucunzwe nabi wangirika vuba bigateza umuryango igihombo.
    Igikorwa cya 2
    Muganire ku bibi byo gukoresha no gucunga nabi umutungo w’umuryango.
     Twiyemeje ko:
    Tuzajya twirinda gukora ibikorwa bibi bikurikira:
    – Kumena, gusharatura no kwanduza inzugi n’amadirishya.
    – Kwicunda no kubyinira ku bitanda no ku ntebe.

    – Kuvunagura ibiti,indabo no kwangiza imyaka.
    – Kwandarika no kuraza hanze ibikoresho ibyo ari byo byose byakwibwa.
    – Kudatera ibintu ku mabati.
    – Kutamenagura ibikoresho bimeneka.

    Reka nisuzume
    1. Sobanura ingaruka ziterwa no gukoresha nabi
    umutungo w’umuryango.
    2. Tanga ingero 2 zigaragaza uko abana basesagura
    umutungo w’umuryango.

      Nsuzuma ngusuzume

    Subiza yego cyangwa oya:
    a. Iyo ubyinira ku gitanda uba uri kwangiza umutungo w’umuryango.
    b. Iyo wanuye ibikoresho byose uba wangiza umutungo w’umuryango.
    c. Gusukira indabo n’ibiti byo mu busitani ni ugusesagura amazi.
    d. Gushushanya ku nkuta z’inzu ni ugufata neza umutungo w’umuryango.
    e. Kwiyarurira ibiryo byinshi ntubimare ukabimena uba usesagura umutungo w’umuryango.

    Imyitozo
    1. Kuki dusabwa gukoresha no gucunga neza umutungo w’umuryango?
    2. Wakora iki usanze abavandimwe bawe bari kwangiza umutungo w’umuryango wanyu?
    3. Tanga ingero z’ibintu abana bakunze gusesagura mu rugo.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo murebe ibintu bigize umutungo w’urugo rwanyu. Muganire n’ababyeyi banyu ku bibi byo kubikoresha no kubicunga nabi. Muzabibwire bagenzi banyu mu isomo rikurikiraho.

    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    29
    Igikorwa cya 2
    Vuga ibyiza byo kunyurwa n’umutungo w’umuryango.

    Nsobanukiwe ko:
    Kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango bituma
    hatabaho ibi bikurikira:
    – Ubujura                               – Kwifuza                          – Ishyari
    – Akagambane                      – Kwikanyiza                    – Kwikubira
    – Gusabiriza                           – Kwiheba                        – Kwisuzugura
    Kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango bituma habaho ibi bikurikira:
    – Umunezero                   – Ubufatanye                        – Kwiteza imbere
    – Kwihesha agaciro         – Kwiyubaha                         – Kudasamara
    – Umutekano                   – Kwigirira ikizere
    – Kugira ikerekezo

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be ibyiza byo kunezezwa n’umutungo w’umuryango we.
    Twiyemeje ko:
    – Tugiye kujya tunyurwa kandi tunezezwe n’umutungo w’imiryango yacu.
    – Tuzajya twirinda gushukura no gusabiriza ibyo iwacu tudatunze.
    Igikorwa cya 4
    Buri wese avuge ibyiza byo kunyurwa no kunezezwa n’ibikoresho by’ishuri atunze atagendeye ku byo bagenzi be batunze.

    Reka nisuzume
    1. Vuga zimwe mu ngaruka mbi zishobora guterwa no kutanyurwa cyangwa kutanezezwa n’ibyo iwanyu mutunze.
    2. Sobanura impamvu kunyurwa no kunezezwa n’ibyo iwanyu mutunze ari ngombwa?

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Ni iki kiranga umuntu unyuzwe n’ibyo atunze?
    2. Ni iki kiranga umuntu utanyuzwe n’ibyo atunze?
    Imyitozo
    1. Kuki ari byiza kunyurwa n’ibyo iwanyu mutunze?
    2. Kunyurwa n’ibikoresho by’ishuri ufite bikumariye iki?
    3. Kunyurwa no kunezezwa n’ibiryo wazanye ku ishuri n’ibyo kurya mu kiruhuko bikurinda iki?
    4. Soma iyi nkuru uhitemo amagambo agaragaza ko uvugwa mu nkuru anezezwa cyangwa atanezezwa n’ibyo iwabo batunze. Musana iyo ari ku ishuri akunda gutira bagenzi be isaha yo kwambara. Mu gihe k’ikiruhuko akunda kuzerera agenda agenzura ibiryo bagenzi be bazanye kandi na we afite ibye. Mutesi we ahora ashyize imbere kwiga no gutsinda ntabwo yiba ibikoresho bya bagenzi be nk’abandi bigana. Akoresha neza ibintu bye kandi akabifata neza.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo muganire n’ababyeyi banyu ibyiza byo kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango wanyu. Muzabiganirire bagenzi banyu mu isomo rikurikiraho.

    Dukine
    Muhimbe agakino k’abana banyurwa n’ibyo iwabo bafite n’abandi batanyurwa.

    image30



    Files: 2URLs: 3