Topic outline


  • 1

    1. KUBAHIRIZA INSHINGANO MU MURYANGO MUGARI
    A. Inshingano z’abagize umuryango mugari
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    2

    Igikorwa cya 2

    Muganire ku nshingano za buri muntu ugize umuryango
    mugari muri gahunda za Leta.

    Nsobanukiwe ko:
    Buri muntu ugize umuryango mugari afite inshingano zikurikira:
    1. Kwitabira no gushyigikira gahunda za Leta zijyanye na:
    a) Imibereho myiza:
    – Ubwisungane mu kwivuza.
    – Imirire myiza, kwita ku bidukikije.
    – Isuku n’isukura…

    b) Ubukungu n’iterambere:
    – Gukorera mu mashyirahamwe no guhuza ubutaka.
    – Imiturire myiza no gutanga imisoro.
    – Uburezi kuri bose na Gira inka Munyarwanda.
    – Guhinga no korora kijyambere.
    c) Imiyoborere myiza:
    – Kwitabira umuganda, ubudehe.
    – Ubutabera n’amatora.
    d) Umutekano:
    – Gukora irondo no gutabarana.
    – Gutanga amakuru ku bagizi ba nabi.

    Igikorwa cya 3

    Buri wese abwire bagenzi be inshingano ze ndetse n’iz’ababyeyi be.

    Reka nisuzume

    Gushyira abana mu ishuri bireba nde?

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Gira inka Munyarwanda imariye iki abaturage?
    2. Vuga ibintu by’ingenzi byateza imbere imibereho myiza y’abaturage.

    Imyitozo

    1. Tanga ingero z’imirimo ukora mu rugo rwanyu.
    2. Shyira buri gikorwa aho kigomba kujya:
    – Kugira isuku y’umubiri, iy’aho dutuye n’iy’imyambaro.
    – Kubahiriza amategeko.
    – Gushyira abana mu ishuri.
    – Gutera amashyamba no kurwanya isuri.
    – Kuboneza urubyaro.
    – Kugura no gukoresha ubwisungane mu kwivuza.
    – Gutanga umusoro.
    – Korora kijyambere.
    – Guharura imihanda no gutinda ibiraro.3

    Umukoro

    Nimugera mu rugo muganire n’ababyeyi mubabaze inshingano zanyu. Na bo bababwire izabo. Mubyandike muzabibwire abandi mugarutse mu ishuri.

    Umukino

    Mukine umukino wo kubaka umutemeri.

    B. Ibyiza byo kubahiriza inshingano mu muryango mugari

    Igikorwa cya 1

    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    4

    Igikorwa cya 2

    Buri wese abwire bagenzi be icyo yunguka iyo yubahirije inshingano ze neza.

    Nsobanukiwe ko:

    Iyo mu muryango mugari buri wese yujuje inshingano
    bituma:
    – Bumvikana, bakabana mu mahoro, bagasangira.
    – Bafatanya, bagashyira hamwe maze bakiteza imbere.
    – Bashyigikirana mu bikorwa binyuranye.
    – Batabarana iyo habaye ibyago, bagasurana.
    – Bafasha Leta kubona amafaranga yo kubagezaho
    ibikorwa remezo nk’imihanda, amashuri, amavuriro, amazi,
    amashanyarazi, …

    Twiyemeje ko:
    Tuzajya twubahiriza inshingano zacu kandi tubikangurira
    bagenzi bacu batazubahiriza uko bikwiye.

    Reka nisuzume

    1. Vuga ibintu 2 bigaragaza akamaro ko kuzuza
    inshingano mu bagize umuryango mugari.
    2. Sobanura ibibi byo kudatanga umusoro.

      Nsuzuma ngusuzume

    1. Ni iki kigaragaza ko abagize umuryango mugari
    bashyize hamwe?
    2. Sobanura ibiranga abantu buzuza inshingano zabo.

    Imyitozo

    1. Leta ivana hehe amafaranga yo kugeza ibikorwa remezo ku baturage?
    2. Huza inshingano n’akamaro kazo:
    a. Kwishyura imisoro                     1. Umuryango ubona ibiwutunga.
    b. Kwishyura mituweri                  2. Bigabanya ibiza.
    c. Kuboneza urubyaro                  3. Leta yubaka ibikorwa remezo.
    d. Kwita ku bidukikije                   4. Kwivuza kuri buri wese.
    e. Gutabara abaturanyi               5. Umutekano urasagamba.

    Umukoro

    Muganire n’ababyeyi mubabaze akamaro ko kuzuza inshingano zanyu. Na bo bababwire akamaro ko kuzuza izabo. Mubyandike muzabibwire bagenzi banyu.

    Umukino

    Mukine umukino wo gufata umurizo w’ikirura.

    C. Ingaruka mbi zo kutubahiriza inshingano mu muryango mugari 

    Igikorwa cya 1 Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    Igikorwa cya 2
    Buri wese abwire bagenzi be ibibi yaba yaragize bitewe no kutuzuza inshingano ze.
    Nsobanukiwe ko:
    Kutuzuza inshingano mu muryango bigira ingaruka zikurikira:
    – Abagize umuryango ntibafashanya bikabatera ubukene.
    – Ntibumvikana, ntibatabarana, bagira umutekano muke.
    – Kudafata neza ibidukikije bikurura indwara ziterwa n’umwanda nka korera, macinyamyambi na malariya.
    – Kutitabira gahunda za Leta bituma Umurenge udatera imbere.

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be ibyabaye ku muryango azi bitewe n’uko ababyeyi batujuje inshingano zabo.
    Twiyemeje ko:
    Tuzirinda ingaruka zose zo kutubahiriza inshingano:
    – Dukora ibyo dusabwa gukora.
    – Dukangurira abatazubahiriza kuzubahiriza.
    Reka nisuzume
    Subiza yego cyangwa oya
    a. Gusibya abana ishuri n’amasomo ni byiza.
    b. Si byiza guhururiza umuntu uhungabanya umutekano.
    c. Ni byiza kuvana abana mu ishuri bagakora imirimo.
    d. Gufata neza ibidukikije birinda ababituriye indwara.
    e. Umuturage mwiza ni utishyura imisoro.
    f. Umwana mwiza ni ufasha ababyeyi imirimo.
    g. Umuturage mwiza ni utitabira umuganda n’ubudehe.
    h. Kutagira mituweri bishobora gutuma urembera mu rugo.

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Sobanura ibiranga abantu batuzuza inshingano zabo.
    2. Ni izihe ngaruka abagize umuryango bahura na zo
    ziterwa no kudafata neza ibidukikije?

    Imyitozo

    1. Vuga ingaruka zaterwa no kutubahiriza inshingano zikurikira:
    a. Kutishyura imisoro.
    b. Kutagira ubwishingizi bw’indwara.
    c. Kudakora umuganda.
    d. Kudakorera mu mashyirahamwe.
    e. Kutohereza abana ku ishuri.
    2. Ni iki gishobora kuba hagati y’abagize umuryango mugari igihe bose batubahiriza inshingano zabo?
    3. Shaka amagambo ari muri uru rusobe agaragaza ibyiza
    byo kuzuza inshingano n’ibibi byo kutazuzuza ubitondeke mu mbonerahamwe.

    15

    Umukoro
    Muze kuganira n’ababyeyi banyu ibibi byo kutuzuza inshingano zabo mu muryango mugari. Muzabiganirire abandi mu ishuri.
    Umukino Mukine:
    a. Mwigana abantu buzuza inshingano zabo mu muryango.
    b. Mwigana abatuzuza inshingano zabo mu muryango.

    2. GUFATA NEZA UMUTUNGO W’UMURYANGO
    A. Ibigize umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    16

    Igikorwa cya 2
    Buri wese abwire bagenzi be umutungo wimukanwa iwabo batunze.
    Nsobanukiwe ko:
    Umutungo w’umuryango ugizwe n’umutungo wimukanwa n’umutungo utimukanwa.

    Umutungo wimukanwa ni umutungo ushobora guterurwa
    cyangwa kwimurwa ukavanwa aho uri ukajyanwa ahandi.
    Ingero: ibikoresho byo mu nzu no mu gikoni, ibyo mu busitani
    no mu murima, amatungo, imodoka, igare, ipikipiki ...
    Umutungo utimukanwa ni umutungo udashobora guterurwa
    cyangwa kwimurwa aho uri.
    Ingero: inzu n’imirima...

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be umutungo utimukanwa iwabo batunze.

          Nsuzuma ngusuzume

    1. Sobanura itandukaniro riri hagati y’umutungo wimukanwa n’umutungo utimukanwa.
    Umwitozo
    Koresha iyi mitungo: intebe, umurima w’ibigori, ikibanza, igikoni, igitanda, radiyo, ubwiherero, imbabura, akabati,imyenda, inzu nini, ishyamba, igorofa (umuturirwa),
    igikapu,amashuka hanyuma wuzuze imbonerahamwe  ikurikira.


    19

    B. Akamaro k’umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1

     Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    20

    Igikorwa cya 2
    Bwira abandi akamaro k’umutungo w’umuryango uzi.


    21


    Reka nisuzume

    Vuga umutungo w’umuryango ukurinda ibi bikurikira:
    a. Irungu:                                          d. Abagizi ba nabi:
    b. Umunaniro:                                 e. Izuba n’imvura:
    c. Inzara:

        Nsuzuma ngusuzume

    Ca akaziga ku bintu bitari umutungo w’umuryango:
    a. Amatungo                              h. Imodoka                        l. Umuhanda
    b. Umugezi                                 i. Ikiyaga                            m. Inzu
    c. Umurima                                j. Ikibanza                          o. Igishanga
    d. Isoko                                       k. Sitade                             p. Ikibuga cy’indege
    e. Ikigo nderabuzima.
    f. Urugomero rw’amashanyarazi.
    g. Ibikoresho byo mu gikoni.

    Umwitozo

    Huza buri mutungo w’umuryango n’akamaro kawo:
    a. Akabati                                                1. Guhinga no kubagara.
    b. Ikibanza                                              2. Gukata ibyatsi birebire.
    c. Ishyamba                                            3. Gutwara abantu n’ibintu.
    d. Insina                                                  4. Cyubakwaho inzu.
    e. Imodoka                                             5. Kabikwamo ibikoresho.
    f. Ibikoresho byo mu busitani            6. Rivamo imbaho n’inkwi.
    g. Ibikoresho byo mu murima            7. Zitanga ibitoki.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo murebe ko hari ibindi bintu bigize umutungo w’urugo mutize mu ishuri. Mubyandike n’akamaro kabyo muzabiganirire abandi mu ishuri.

    C. Imikoreshereze n’imicungire iboneye y’umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    22

    Igikorwa cya 2
    Muganire ku kamaro ko gukoresha neza umutungo w’umuryango.
    Nsobanukiwe ko:
    Iyo ufashe neza ibigize umutungo w’umuryango biraramba ukazabikoresha igihe kirekire. Iyo ukoresheje neza umutungo w’umuryango utawusesagura uwukoresha igihe kirekire ukakugirira akamaro ndetse n’abo muwufatanyije.

    Uko umutungo w’umuryango ukwiye gukoreshwa no gucungwa

    23

    Reka nisuzume
    1. Vuga ibintu by’ingenzi byangiza umutungo
    w’umuryango ukurikira:
    a. Imirima:
    b. Inzu:
    c. Ishyamba:
    d. Ibikoresho bikoze mu cyuma.
    2. Sobanura akamaro ko gufata neza umutungo w’umuryango.

    Nsuzuma ngusuzume

    Wakora iki kugira ngo ucunge neza umutungo w’umuryango ukurikira?
    a. Imodoka d. Imirima
    b. Ibikoresho by’ubuhinzi                   e. Ibikoresho byo mu gikoni
    c. Imyambaro                                        f. Amatungo

    Umwitozo

    Uzuza iyi mbonerahamwe.


    25

    26

    D. Ibibi byo gukoresha no gucunga nabi
    umutungo w’umuryango
    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    27

    Nsobanukiwe ko:
    Iyo umutungo w’umuryango ukoreshejwe cyangwa ucunzwe nabi wangirika vuba bigateza umuryango igihombo.
    Igikorwa cya 2
    Muganire ku bibi byo gukoresha no gucunga nabi umutungo w’umuryango.
     Twiyemeje ko:
    Tuzajya twirinda gukora ibikorwa bibi bikurikira:
    – Kumena, gusharatura no kwanduza inzugi n’amadirishya.
    – Kwicunda no kubyinira ku bitanda no ku ntebe.

    – Kuvunagura ibiti,indabo no kwangiza imyaka.
    – Kwandarika no kuraza hanze ibikoresho ibyo ari byo byose byakwibwa.
    – Kudatera ibintu ku mabati.
    – Kutamenagura ibikoresho bimeneka.

    Reka nisuzume
    1. Sobanura ingaruka ziterwa no gukoresha nabi
    umutungo w’umuryango.
    2. Tanga ingero 2 zigaragaza uko abana basesagura
    umutungo w’umuryango.

      Nsuzuma ngusuzume

    Subiza yego cyangwa oya:
    a. Iyo ubyinira ku gitanda uba uri kwangiza umutungo w’umuryango.
    b. Iyo wanuye ibikoresho byose uba wangiza umutungo w’umuryango.
    c. Gusukira indabo n’ibiti byo mu busitani ni ugusesagura amazi.
    d. Gushushanya ku nkuta z’inzu ni ugufata neza umutungo w’umuryango.
    e. Kwiyarurira ibiryo byinshi ntubimare ukabimena uba usesagura umutungo w’umuryango.

    Imyitozo
    1. Kuki dusabwa gukoresha no gucunga neza umutungo w’umuryango?
    2. Wakora iki usanze abavandimwe bawe bari kwangiza umutungo w’umuryango wanyu?
    3. Tanga ingero z’ibintu abana bakunze gusesagura mu rugo.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo murebe ibintu bigize umutungo w’urugo rwanyu. Muganire n’ababyeyi banyu ku bibi byo kubikoresha no kubicunga nabi. Muzabibwire bagenzi banyu mu isomo rikurikiraho.

    Igikorwa cya 1
    Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

    29
    Igikorwa cya 2
    Vuga ibyiza byo kunyurwa n’umutungo w’umuryango.

    Nsobanukiwe ko:
    Kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango bituma
    hatabaho ibi bikurikira:
    – Ubujura                               – Kwifuza                          – Ishyari
    – Akagambane                      – Kwikanyiza                    – Kwikubira
    – Gusabiriza                           – Kwiheba                        – Kwisuzugura
    Kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango bituma habaho ibi bikurikira:
    – Umunezero                   – Ubufatanye                        – Kwiteza imbere
    – Kwihesha agaciro         – Kwiyubaha                         – Kudasamara
    – Umutekano                   – Kwigirira ikizere
    – Kugira ikerekezo

    Igikorwa cya 3
    Buri wese abwire bagenzi be ibyiza byo kunezezwa n’umutungo w’umuryango we.
    Twiyemeje ko:
    – Tugiye kujya tunyurwa kandi tunezezwe n’umutungo w’imiryango yacu.
    – Tuzajya twirinda gushukura no gusabiriza ibyo iwacu tudatunze.
    Igikorwa cya 4
    Buri wese avuge ibyiza byo kunyurwa no kunezezwa n’ibikoresho by’ishuri atunze atagendeye ku byo bagenzi be batunze.

    Reka nisuzume
    1. Vuga zimwe mu ngaruka mbi zishobora guterwa no kutanyurwa cyangwa kutanezezwa n’ibyo iwanyu mutunze.
    2. Sobanura impamvu kunyurwa no kunezezwa n’ibyo iwanyu mutunze ari ngombwa?

    Nsuzuma ngusuzume

    1. Ni iki kiranga umuntu unyuzwe n’ibyo atunze?
    2. Ni iki kiranga umuntu utanyuzwe n’ibyo atunze?
    Imyitozo
    1. Kuki ari byiza kunyurwa n’ibyo iwanyu mutunze?
    2. Kunyurwa n’ibikoresho by’ishuri ufite bikumariye iki?
    3. Kunyurwa no kunezezwa n’ibiryo wazanye ku ishuri n’ibyo kurya mu kiruhuko bikurinda iki?
    4. Soma iyi nkuru uhitemo amagambo agaragaza ko uvugwa mu nkuru anezezwa cyangwa atanezezwa n’ibyo iwabo batunze. Musana iyo ari ku ishuri akunda gutira bagenzi be isaha yo kwambara. Mu gihe k’ikiruhuko akunda kuzerera agenda agenzura ibiryo bagenzi be bazanye kandi na we afite ibye. Mutesi we ahora ashyize imbere kwiga no gutsinda ntabwo yiba ibikoresho bya bagenzi be nk’abandi bigana. Akoresha neza ibintu bye kandi akabifata neza.

    Umukoro
    Nimugera mu rugo muganire n’ababyeyi banyu ibyiza byo kunyurwa no kunezezwa n’umutungo w’umuryango wanyu. Muzabiganirire bagenzi banyu mu isomo rikurikiraho.

    Dukine
    Muhimbe agakino k’abana banyurwa n’ibyo iwabo bafite n’abandi batanyurwa.

    image30



    • 31

      1. IBIRANGA UMURENGE WACU
      A. Ibidukikije biranga Umurenge wacu
      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

      32

      Nsobanukiwe ko:
      Umurenge uwo ari wo wose uba urimo ibintu bitandukanye biwuranga bityo ukagira itandukaniro n’iyindi mirenge. Muri ibyo bintu harimo ibidukikije n’ibikorwa remezo.

      a. Ibidukikije
      Ingero:                                  
      – Imigezi                                                  -Amashyamba

      – Ibibaya                                                 - Ibiyaga
      – Ibishanga                                             - Amashyamba

       b. Ibikorwa remezo:
      Ingero:
      – Amashuri                         _ Isoko                           – Amabanki
      – Ibitaro/Ivuriro                 _ Ikibuga k'indege       _  Inganda
      – Ivomo rusange               – Ibiro by’utugari         – Imihanda

      - Ibibuga by'imikino          _  Insengero

      Igikorwa cya 2
      Mutembere hanze y’ikigo mwigamo. Muge kwitegereza ibiranga Umurenge ishuri ryanyu ryubatsemo.
      Igikorwa cya 3
      Itegereze aya mashusho uvuge ibiranga Umurenge wo mu mugi. Ubigereranye n’ibiranga uwo mu cyaro.   

      33

         Reka nisuzume       

         1. Tanga ingero z’ibintu biranga imirenge yo mu cyaro bitaboneka mu mirenge yo mu mugi.
      2. Sobanura itandukaniro riri hagati y’ibidukikije n’ibikorwa remezo.     

                 Nsuzuma ngusuzume     

         1. Ni iki kiranga Umurenge mutuyemo?
        2. Ni iki kiranga Umurenge munyuramo muva cyangwa mujya ku ishuri ?
      3. Ni iki kiranga imirenge ihana imbibi n’Umurenge mutuyemo? 

         Imyitozo
      1. Vuga ibintu by’ingenzi biranga Umurenge w’ishuri ryanyu.
      2. Vuga ibintu biranga imirenge ituranye n’uw’ishuri ryanyu.
      3. Tanga ingero z’ibintu biranga imirenge yo mu mugi bitaboneka mu mirenge yo mu cyaro.
      4. Subiza yego cyangwa oya
      a. Mu murenge dutuyemo hari ikibuga k’indege.
      b. Mu murenge wacu harimo inzu ndangamurage.
      c. Ishuri ryacu ryubatse mu mudugudu w’ikitegererezo.
      d. Ibikorwa remezo ni ibintu byose biboneka mu murenge bidufasha kubona ibyo dukeneye.
      e. Ibidukikije ni ibintu byose biboneka aho dutuye cyangwa  tunyura.  

      B. Ikarita y’Akarere kacu n’imirenge ikagize
      Igikorwa cya 1
      Itegereze ikarita y’Akarere ka Gasabo n’imirenge ikagize uvuge ibyo muyibonaho.

      Ikarita y’Akarere ka Gasabo      


        34

         Igikorwa cya 2
      Itegereze iyi karita muvuge imirenge igize Akarere ka Gasabo.    

      Igikorwa cya 3
      Mutanguranwe kwerekana igisubizo ku ikarita.
      Vuga Imirenge abantu bakurikira batuyemo.
      a. Nyiramwiza atuye mu murenge wa Gikomero.
      b. Ganza atuye mu murenge wa Ndera.
      c. Mutesi atuye mu murenge wa Remera.
      d. Mababa atuye mu murenge wa Kacyiru.
      e. Mutavu atuye mu murenge wa Kimironko.
      Igikorwa cya 4
      Itegereze ikarita y’Akarere ka Gasabo. Vuga imirenge ihana imbibi n’Umurenge wa Gikomero.
      Nsobanukiwe ko:
      – Akarere kagizwe n’imirenge myinshi.
      – Imirenge na yo igizwe n’utugari twinshi.
      – Igihugu cyacu kigabanyijemo uturere 30, na two tugabanyijemo imirenge 416.
      Igikorwa cya 5
      Itegereze Ikarita y’Akarere ishuri ryanyu ryubatsemo. Erekana Umurenge  riherereyemo.  

      Igikorwa cya 6
      Itegereze Ikarita y’Akarere ishuri ryanyu ryubatsemo. Vuga imirenge ihana imbibi n’uw’ishuri wigaho.

      Reka nisuzume

      Tondeka izi nzego z’ubuyobozi: Akarere, Akagari,
      murenge, Umudugudu.
      a) Uhereye ku rwego ruto ujya ku runini.
      b) Uherereye ku rwego runini ujya ku ruto.                 

         Nsuzuma ngusuzume

      Uzuza izi nteruro
      a. Urwego ruto mu nzego z’ibanze ni _____.
      b. Akagari kamwe kaba kagizwe n’_____ myinshi.
      c. Imidugudu myinshi ikora _____kamwe.
      d. Umurenge umwe uba ugizwe n’_____ twinshi.
      e. Ishuri ryacu ryubatse mu murenge wa _____.
      f. Utugari twinshi dukora _____umwe.

      Imyitozo
      1. Mufatanye gushaka amazina y’inzego z’ubuyobozi zigize Igihugu cyacu.

      imge36

      2. Uzuza izi nteruro
      a. Ntuye mu karere ka_____, mu murenge wa_____.
      b. Ishuri ryacu ryubatse mu karere ka_____.
      c. Akarere kamwe kagabanyijemo _____ myinshi.
      d. Akagari kamwe kagabanyijemo _____ myinshi.
      e. Imirenge myinshi ikora _____ kamwe.
      f. Utugari twinshi dukora _____ umwe.
      g. Umurenge umwe ugabanyijemo _____ twinshi.
      h. Imidugudu myinshi ikora _____ kamwe.

      C. Ikarita y’Umurenge wacu n’utugari tuwugize
      Igikorwa cya 1
      Itegereze iyi karita y’Umurenge wa Gikomero.
      Vuga umubare n’amazina y’utugari tuwugize.

      Ikarita y’Umurenge wa Gikomero


      38

      Nsobanukiwe ko:
      Umurenge wa Gikomero ugizwe n’utugari 5.
      Uwase yiga mu kigo cy’amashuri abanza cya Gicaca, yubatse
      mu mudugudu wa Gicaca, Akagari ka Gicaca, Umurenge wa
      Gikomero, Akarere ka Gasabo mu Mujyi wa Kigali.
      Igikorwa cya 2
      Itegereze ikarita y’Umurenge wa Gikomero maze uvuge
      utugari duhana imbibi n’Akagari Uwase yigamo.
      Igikorwa cya 3
      Itegereze ikarita y’Umurenge ishuri wigamo riherereyemo.
      Vuga umubare n’amazina y’utugari tuwugize.

      Igikorwa cya 4
      Itegereze ikarita y’Umurenge ishuri mwigamo
      riherereyemo. Vuga Utugari duhana imbibi n’Akagari ishuri
      ryanyu riherereyemo.
      Imyitozo
      Uzuza izi nteruro
      a. Ishuri ryacu ryubatse mu mudugudu wa ____, Akagari ka
      ____, Umurenge wa ____, Akarere ka ____.
      b. Iwacu dutuye mu mudugudu wa ____, Akagari ka ____,
      Umurenge wa ____, Akarere ka ____.

      Umukoro

      Nugera mu rugo ubaze ababyeyi utugari dukikije ako mutuyemo ubyandike maze uzabibwire abandi.

      D. Gutandukanya ikarita n’igishushanyo
      Igikorwa cya 1
      Itegereze ikarita y’Umurenge wa Gikomero n’igishushanyo cy’ahantu uvuge itandukaniro ryabyo.

      image41

      Igikorwa cya 2
      Muganire ku itandukaniro riri hagati y’ikarita n’igishushanyo.
      Nsobanukiwe ko:
      – Ikarita ni ishusho y’ahantu nk’Igihugu, Intara, umugi, Akarere, Umurenge, Akagari cyangwa Umudugudu yashushanyijwe hakoreshejwe ihindurangano.
      Ikarita iba iriho ibi bikurikira:
      1. Izina ry’aho yerekana
      2. Ihindurangano: Ni uburyo bwo guhindura ingano y’ahantu ikarita yerekana hakagira ibipimo bito bituma hashobora gushushanywa ku rupapuro.
      3. Amerekezo (amajyepfo, amajyaruguru, iburasirazuba n’iburengerazuba)
      4. Ibimenyetso n’amabara biranga ibintu by’ingenzi biri aho ikarita yerekana
      – Igishushanyo ni ishusho y’ahantu iri ku rupapuro rwashushanyijweho hakoreshejwe ibikoresho byo gushushanya. Igishushanyo kiba kiriho imihanda, amazu...
      Nta hindurangano riba riri ku gishushanyo.
      Igikorwa cya 3
      Mubare amakarita ari mu gitabo. Mubare n’amashusho. Muhereye ku rupapuro rwa mbere mugeze ku rupapuro rwa 40. Maze mubigeho impaka murebe ababikoze neza.

      Reka nisuzume
      1. Ni ayahe merekezo agaragara ku ikarita?
      2. Ibintu by’ingenzi ikarita yerekana bigaragazwa n’iki?

        Nsuzuma ngusuzume

      1. Ni iki gikoreshwa kugira ngo ahantu hanini cyane
      nk’Umurenge hashobore gushushanwa ku rupapuro
      kandi ari ruto.
      2. Ni iki kikubwira ko ikarita uri gusoma ari yo ?
      Imyitozo
      1. Vuga ibintu by’ingenzi ikarita igomba kuba ifite.
      2. Sobanura ijambo: Ihindurangano.
      3. Sobanura itandukaniro riri hagati y’ikarita n’igishushanyo.
      E. Imirenge ihana imbibi n’Umurenge wacu
      Igikorwa cya 1
      Itegereze iyi karita uvuge imirenge igize Akarere ka Gasabo

      49

      Igikorwa cya 2
      Mwongere mwitegereze ikarita y’Akarere ka Gasabo.
      Muvuge imirenge yose ihana imbibi n’Umurenge wa Kinyinya.
      Nsobanukiwe ko:
      Gwiza yiga mu mwaka wa gatatu. Atuye mu murenge wa Bumbogo, Akarere ka Gasabo mu mujyi wa Kigali. Umurenge wa Bumbogo uhana imbibi n’imirenge ikurikira:
      – Mu majyepfo: Umurenge wa Ndera n’Umurenge wa Kimironko.
      – Mu majyaruguru: Umurenge wa Rutunga n’uwa Nduba
      – Iburasirazuba: Umurenge wa Ndera, uwa Gikomero n’uwa Rutunga.
      – Iburengerazuba: Umurenge wa Kinyinya n’uwa Nduba.
      Igikorwa cya 3
      Itegereze ikarita y’Akarere ishuri wigamo riherereyemo maze ukore ibi bikurikira:
      a. Vuga imirenge igize Akarere kanyu.
      b. Erekana Umurenge ishuri ryanyu riherereyemo.
      c. Erekana Umurenge utuyemo ku ikarita.

      Igikorwa cya 4
      Koresha ikarita y’Akarere ishuri wigamo ryubatsemo. Vuga imirenge ihana imbibi n’uw’ishuri ryanyu.
      Igikorwa cya 5
      Mushushanye ikarita y’Umurenge ishuri ryanyu ryubatsemo. Maze muzishyire hamwe muhitemo izishushanyije neza. Muzimanike mu ishuri.

      Reka nisuzume
      1. Vuga utugari duhana imbibi n’Akagari utuyemo:
      a. Mu majyaruguru:                                                                     c. Mu majyepfo:
      b. Iburasirazuba:                                                                          d. Iburengerazuba:
      2. Vuga imirenge ihana imbibi n’Umurenge utuyemo:
      a. Mu majyaruguru:                                                                    c. Mu majyepfo:
      b. Iburasirazuba:                                                                         d. Iburengerazuba:

        Nsuzuma ngusuzume

      1. Vuga aho ishuri wigamo riherereye.
      2. Vuga aho urugo rw’iwanyu ruherereye.
      Umwitozo
      Uzuza izi nteruro:
      1. Ishuri ryacu ryubatse mu murenge wa ____ uhana imbibi
      n’Umurenge wa ____ mu majyarugu, Umurenge wa
      ____ mu majyepfo, Umurenge wa ____ iburasirazuba
      n’Umurenge wa ____ iburengerazuba.
      Umuyobozi w’Umurenge wanyu yitwa ____.
      2. Vuga utugari duhana imbibi n’Akagari ishuri ryanyu ryubatsemo.
      3. Vuga utugari tugize Umurenge ishuri ryanyu ryubatsemo.
      4. Iyo ushaka kuranga imirenge ihana imbibi n’uwo ishuri ryawe ryubatsemo ukoresha ayahe merekezo?
      Umukoro
      Nimugera mu rugo mubaze ababyeyi izina ry’Umurenge mutuyemo n’amazina y’imirenge bihana imbibi muzabibwire abandi.

      2. IBINTU BY’INGENZI BIRI MU MURENGE WACU
      A. Ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge wacu
      Igikorwa cya 1
      Mwitegereze amashusho muvuge ibyo muyabonaho.

      IMAGE50

      Igikorwa cya 2
      Mukore urugendoshuri rugamije gutembera mu murenge ishuri ryubatsemo. Mugende mureba ibintu by’ingenzi biwubonekamo.
      Igikorwa cya 3
      Nimuva mu rugendoshuri buri wese avuge ibintu by’ingenzi yabonye. Maze mukore urutonde rwabyo.

      Nsobanukiwe ko:
      Ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge wacu ari:
      – Imirima
      – Amashyamba
      – Amazu atuwemo
      – Amazu y’ubucuruzi
      – Amazu y’ubuyobozi
      – Imigezi
      – Imisozi
      – Ibibaya
      – Ibiyaga
      – Ibishanga
      – Amashuri
      – Amavuriro
      – Imihanda
      – Amasoko
      – Ibigo nderabuzima
      Imyitozo
      1. Uzuza imbonerahamwe ikurikira:
      Ibintu by’ingenzi biboneka mu mirenge yo mu cyaro Ibintu by’ingenzi biboneka mu mirenge yo mu mugi
      2. Vuga ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge utuyemo.
      3. Vuga ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge ishuri ryanyu ryubatsemo.
      4. Subiza yego cyangwa oya
      a. Mu mirenge yose habamo ibiyaga.
      b. Ibiro by’Umurenge n’iby’Akagari ni ahantu h’ingenzi haboneka mu murenge.
      c. Imidugudu y’ikitegererezo ni kimwe mu bintu by’ingenzi buri murenge usabwa kugira.
      d. Ibikorwa remezo ni ibintu by’ingenzi biboneka mu mirenge yo mu mujyi gusa.
      Umukoro
      Mu nzira mucamo muza cyangwa muva ku ishuri mugende mwitegereza ibintu biboneka mu murenge mutuyemo. Mubibaze ababyeyi mubyandike maze muzabiganirire
      abandi.

      B. Akamaro ka bimwe mu bintu by’ingenzi biboneka mu murenge wacu.
      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

      IMAGE51

      Igikorwa cya 2
      Muganire ku kamaro k’ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge mwakozemo urugendoshuri hanyuma mubigeho impaka mu ishuri.

      Nsobanukiwe ko:
      Ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge wacu n’akamaro kabyo bikubiye mu mbonerahamwe ikurikira:

      61

      Igikorwa cya 3
      Vuga ibindi bintu by’ingenzi bitavuzwe mu mbonerahamwe biboneka mu murenge wanyu n’akamaro kabyo.
      Reka nisuzume
      Ibintu bikurikira bimariye iki abatuye mu murenge :
      a. Imigezi n’ibiyaga:
      b. Ibibaya n’ibishanga:
      c. Ibiro by’Umurenge:
      d. Amasoko n’amaduka:

       Nsuzuma ngusuzume

      Vuga ibintu bifasha abatuye Umurenge kubona ibi bikurikira :
      a. Ibiryo:
      b. Amafi:
      c. Amashanyarazi:
      d. Imboga:

      Imyitozo
      1. Huza umutungo w’Umurenge n’akamaro kawo
      a. Ishyamba                   1. Duhingamo ibidutunga
      b. Amaduka                   2. Idufasha mu bwikorezi
      c. Imirima                       3. Aturinda imvura
      d. Imihanda                   4. Rirwanya isuri
      e. Amazu atuwemo      5. Duhahiramo

      2. Sobanura uburyo ibintu by’ingenzi biboneka mu
      murenge bifitiye akamaro abawutuye.
      3. Uzuza izi nteruro:
      a. Imbaho, inkwi n’amakara biva mu biti dutema mu ___
      b. Gutwara abantu n’ibintu ntibyatera imbere tudafite _____ myiza.
      c. Mu gihe k’izuba ryinshi duhinga imboga mu _____
      d. Amazi yo kuhira imyaka tuyavana mu _____ no mu__
      e. Ibibazo by’abaturage bikemukira ku _____

      Umukoro
      Nimugera mu rugo mubaze ababyeyi banyu akamaro k’ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge mutuyemo.

      C. Kubungabunga ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge wacu

      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.


      62

      Igikorwa cya 2
      Muganire uko mugiye kujya mubungabunga ibintu by’ingenzi biboneka mu murenge muturukamo muza kwiga.
      Nsobanukiwe ko:
      Kubungabunga ibintu by’ingenzi mu murenge wacu byakorwa:
      – Tudakinira mu mirima no mu bishanga.
      – Tutidumbaguza mu migezi cyangwa ngo tuyitumemo.

      – Haterwa ibiti ku misozi ihanamye n’iyambaye ubusa.
      – Gukora amaterasi y’indinganire turwanya isuri.
      – Hasanwa ibyangiritse nk’umuhanda, ruhurura n’ibindi.
      – Hubahirizwa amategeko agenga imikoreshereze yabyo.
      – Hatangwa amakuru y’ababyangiza.
      – Hakorwa umuganda no kwitabira gahunda za Leta zose.
      – Higishwa akamaro ko kubungabunga iby’ingenzi biri mu murenge.
      – Amatungo yose yororerwa mu biraro.
      – Hazitirwa amashuri, amavuriro, ibigo nderabuzima, amasoko.
      – Hashyirwaho abashinzwe umutekano w’Umurenge.

      Twiyemeje ko:
      Tuzajya dufata neza ibintu by’ingenzi biri mu murenge wacu twirinda kubyangiza kandi tubwira abayobozi abantu tubonye babyangiza.

      Reka nisuzume
      Tanga ingero 4 z’ibikorwa by’abana byangiza ibifitiye Umurenge akamaro.

      Nsuzuma ngusuzume

      Ukoze ibi bikurikira waba ubungabunze ibihe bintu bifitiye akamaro abatuye Umurenge?
      a. Kurwanya isuri uca amaterasi y’indinganire :
      b. Gutera ibiti ku misozi ihanamye :
      c. Kororera amatungo yose mu biraro:
      d. Kuzitira ibikorwa remezo:
      e. Gusana ibikorwa remezo byangiritse:

      Imyitozo
      1. Sobanura uko wabungabunga ibintu bikurikira:
      a. Imirima y’ibihingwa:
      b. Umugezi:
      c. Ikiraro:
      d. Ishyamba:
      e. Umusozi wambaye ubusa:
      2. Vuga ingero z’ibikorwa byangiza ibifitiye Umurenge akamaro.
      3. Wakora iki usanze umuntu akora ibikorwa bikurikira :
      a. Guhinga ahantu hahanamye :
      b. Gutema ibiti bito mu ishyamba:
      c. Kwituma mu isoko y’amazi:
      d. Gukura amabuye n’umucanga mu muhanda:
      e. Kuroba amafi atabifitiye uruhushya:
      4. Subiza yego cyangwa oya
      a. Gutema amashyamba akiri mato ni ukwangizaibidukikije.
      b. Gucukura imirwanyasuri ni ukubungabunga ibidukikije.
      c. Kororera mu biraro ni ukubungabunga ibidukikije.
      d. Gutera ibyatsi birwanya isuri bifasha kubungabunga ibidukikije.
      Umukoro
      Nimugera mu rugo mubaze ababyeyi uko babungabunga ibiboneka mu murenge wanyu, muzabibwire abandi mu isomo ry’ubutaha.

      Umukino
      Dufatanye isuku.

      3. GUFATA NEZA UMUTUNGO W’ISHURI
      A. Umutungo w’ishuri
      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.


      69

      Igikorwa cya 2
      Musohoke mu ishuri muge hanze mutembere. Mwitegereze ibigize umutungo w’ikigo cyanyu.

      B. Akamaro k’umutungo w’ishuri

      70

      Igikorwa cya 3
      Muganire ku kamaro k’umutungo w’ishuri mwigaho maze mubiganirire bagenzi banyu.

      Reka nisuzume
      1. Ibintu bikurikira bimariye iki abanyeshuri:
      a. Ubwiherero:
      b. Ububiko bw’ibikoresho:
      c. Ibiro by’ubuyobozi bw’ikigo:
      d. Icyumba cya mudasobwa:
      2. Vuga ibikoresho 4 bifasha mu myigire n’imyigishirize.
      Nsuzuma ngusuzume
      1. Vuga ibigize umutungo w’ishuri bifasha abanyeshuri
      gukora ibi bikurikira:
      a. Kuruhuka iyo urwaye.
      b. Gukora imyitozo ngororamubiri.
      c. Gusoma ibitabo binyuranye.
      d. Kwiga gukoresha mudasobwa.
      2. Tanga ingero z’ibikoresho by’imikino uzi.

      Imyitozo
      1. Huza umutungo w’ishuri n’akamaro kawo:
      a. Isomero                                               1. Guhingwamo ibiribwa.
      b. Ubusitani                                             2. Gukiniramo.
      c. Imirima                                                 3. Kwigiramo.
      d. Ikibuga cy’umupira                             4. Gusomeramo ibitabo.
      e. Icyumba k’ishuri                                  5. Butanga ubwiza bw’ikigo.
      2. Umutungo w’ishuri ukumariye iki? Sobanura.
      3. Uzuza izi nteruro:
      a. Si byiza kuva mu ___ ntukarabe intoki.
      b. Mu ___ kirimo ___ ni ho twigira gukoresha mudasobwa.
      c. Kayitare yagiye kubika ibikoresho mu ___ .
      d. Ejo mu ___ hazabera ikiganiro ku myitwarire yacu.

      Umukoro
      Nugera mu rugo ubwire ababyeyi bawe umutungo w’ishuri wigaho ndetse n’akamaro ugufitiye wowe na bagenzi bawe.

      C. Imikoreshereje n’imicungire iboneye y’umutungo w’ishuri

      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.

      71

       Igikorwa cya 2
      Muganire ku buryo buboneye bwo gukoresha no gucunga neza umutungo w’ishuri.

      Nsobanukiwe ko:
      Tugomba gukoresha neza umutungo w’ishuri twirinda:
      – Kuwusesagura
      – Kuwangiza
      – Kuwikubira
      – Kuwandarika
      – Kuwukiniramo
      – Kuwiba
      – Guca amakayi
      – Guca ibitabo
      Twacunga neza umutungo w’ishuri dukora ibi bikurikira:
      – Gufata neza ibikoresho by’ishuri tubibika mu mwanya wabyo.
      – Gusukura ishuri twigiramo n’ahantu harikikije.
      – Gusukura ubwiherero no gutoragura imyanda mu kigo.
      – Kudasesagura amazi no kurondereza umuriro.
      Igikorwa cya 3
      Mukore icyapa gisobanura imikoreshereze n’imicungire iboneye y’umutungo w’ishuri mukimanike mu ishuri.

      Reka nisuzume
      1. Ni iki ukwiye kwirinda gukora kugira ngo ukoreshe neza umutungo w’ishuri wigamo ?
      2. Ni iki ukwiye gukora kugira ngo ucunge neza umutungo w’ishuri wigamo?
      Nsuzuma ngusuzume
      Subiza yego cyangwa oya:
      1. Iyo umenagura amazi ku ishuri uba ukoresha neza umutungo w’ishuri ryawe.
      2. Kubika ibikoresho by’ishuri mu mwanya wabyo ni ugucunga neza umutungo w’ishuri.
      3. Guca ibitabo ni igikorwa cyo gucunga neza umutungo w’ishuri.

      4. Kunyanyagiza imyanda ku ishuri ni ugukoresha nezaumutungo w’ishuri.

      Imyitozo
      1. Sobanura uko ukoresha neza imitungo y’ishuri ikurikira:
      a. Ibitabo
      b. Amazi
      c. Ubusitani
      d. Ishuri wigamo
      e. Isomero
      f. Ubwiherero

      2. Tanga ingero za bimwe mu bikorwa byo kwangiza
      umutungo w’ishuri bikorwa na bagenzi bawe.
      3. Ni iyihe nama wagira umuntu usanze akora ibi:
      a. Guta ibipapuro mu busitani.
      b. Gushushanya mu bitabo.
      c. Kwandika ku ntebe n’ameza.
      d. Gukinira mu busitani.
      e. Kunyura mu idirishya.
      f. Guhinahina amakayi.
      g. Kurira akabati k’ibitabo.
      h. Gukinira umupira mu ishuri.
      l. Kwituma hejuru y’umusarani.
      j. Kunyura mu busitani.
      k. Kunyara aho ubonye hose.

      Umukoro
      Nimugera mu rugo mubwire ababyeyi banyu uruhare rwanyu mu gukoresha no gucunga neza umutungo w’ishuri. Nimugaruka muzabwire abandi uko byagenze.

      4. GUFATA NEZA UMUTUNGO RUSANGE MU MURENGE
      A. Ibikorwa remezo n’akamaro kabyo

      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho.




      72

      Igikorwa cya 2
      Musohoke mu ishuri muge hanze y’ikigo mutembere. Mwitegereze ibikorwa remezo biboneka mu murenge ishuri ryanyu ryubatsemo.
      Nsobanukiwe ko:
      Ibikorwa remezo ari ibintu biba byarakozwe na Leta cyangwa abaturage ngo bibafashe kwiteza imbere.

      74

      Igikorwa cya 3
      Muganire ku kamaro k’ibikorwa remezo biboneka mu murenge ishuri ryanyu ryubatsemo.
      Reka nisuzume
      Ibintu bikurikira bimariye iki abatuye Umurenge?
      a. Ivuriro:
      b. Ibigo bategeramo imodoka:
      c. Amavomo rusange:
      d. Imbangukiragutabara:

      Nsuzuma ngusuzume
      Vuga ibikorwa remezo bifasha abatuye Umurenge kubona
      ibi bikurikira:
      a. Inkingo:
      b. Ibicuruzwa:
      c. Amazi:
      d. Ibyangombwa:

      Imyitozo
      1. Huza igikorwa remezo n’akamaro kacyo
      a. Ikigo nderabuzima                                            1. Gukora ingendo.
      b. Isoko                                                                   2. Gukemura Ibibazo by’abaturage.
      c. Umuhanda                                                         3. Kwigisha abanyeshuri.
      d. Ibiro by’Umurenge                                           4. Kuvura abarwayi.
      e. Ikigo cy’amashuri                                              5. Guhaha no gucuruza.
      2. Uzuza izi nteruro
      a. _____ itwara indembe n’inkomere kwa muganga.
      b. Iyo ukeneye ibyangombwa ujya kubifata ku _____.
      c. Iyo tugiye gutembera dutegera imodoka mu _____.
      d. Iyo ushaka gukora imyitozo ngororamubiri ujya mu __ .

      Umukoro
      Nimugera mu rugo mubaze ababyeyi banyu ibikorwa remezo biboneka mu murenge mutuyemo ndetse n’akamaro kabyo. Mubyandike muzabiganirire abandi mu ishuri.

      B. Imikoreshereze n’imicungire iboneye y’umutungo rusange
      Igikorwa cya 1
      Itegereze amashusho uvuge ibyo uyabonaho