• UMUTWE WA 7 : URUMURI N'UBUSHYUHE

    Ahadukikije, imirimo ishobora gukorwa ku manywa cyangwa igakomeza no mu masaha dukeneramo urumuri rutari izuba. Bimwe mu bitanga  urumuri  bishobora kandi no gutanga  ubushyuhe.

    7.1 Urumuri tubona rukomoka hehe?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c, d, e na f

    2. Sobanura ibyo ureba ku mashusho akurikira. Ayo mashusho yose ahuriye ku ki? 

    3. Rondora ibintu uzi bitanga urumuri.



    Mvumbuye ko 

    • Habaho urumuri, umwijima n’igicucu. 

    • Ibitanga urumuri by’ingenzi ni: izuba, isitimu, umuriro, buji, itadowa, itara rya peterori, itara ry’amashanyarazi, umwambi w’ikibiriti, itara rya gazi, inkwi mu ziko n’ibindi... 


    7.2 Umwijima ni iki?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b na c). 

    2. Ni iki gitandukanya ibice bibiri bigize ishusho a 

    3. Umuntu uri ku ishusho c ashobora kubona n’amaso ikintu ashaka muri kiriya cyumba? Kubera iki? 

    4. Kora icyumba cy’umukara upfuka ku madirishya n’umuryango, ku buryo nta rumuri rwinjira. Sobanura, umwijima ni iki.?

    Mvumbuye ko Habaho umwijima iyo nta rumuri ruhari.


    7.3 Ni irihe sano riri hagati y’urumuri n’igicucu?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b na c). 

    2. Ibishushanyo umaze kwitegereza birerekana iki?. 

    3. Ni ukubera iki ibicucu bigaragara ku mashusho (a, b, na c)  bifite uburebure butandukanye? 

    4. Ni akahe kamaro k’izuba mu kubaho kw’igicucu? 

    5. Pima uburebure bw’igicucu k’igiti kiri ku ishuri mu bihe bitandukanye by’umunsi (mu gitondo, ku manywa, ku mugoroba) unasobanure impamvu ibyo bicucu bifite uburebure butandukanye. 

    6. Wifashishije itoroshi, kora igicucu k’ikayi n’ikaramu mu ishuri.Uhereye kuri ibyo, wavuga ko igicucu ari iki?  



    Mvumbuye ko Igicucu ari ishusho y’ikintu gikingirije igitanga urumuri kuri icyo  kintu.


    7.4 Urumuri rufite akahe kamaro ku binyabuzima? 

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho akurikira (a na b ); 

    2. Amashusho a na b arerekana iki? 

    3. Reba ahari ubusitani butoshye ku ishuri ryawe, ibimera   ubitwikirize ikintu (ibuye ribwase), gituma izuba ritabigeraho, utegereze icyumweru (iminsi 7), nyuma ukureho rya buye. Ubonye iki? Sobanura akamaro urumuri rufitiye ibimera.



    Mvumbuye ko 

    • Urumuri rumurikira abantu  bakareba neza.Urumuri rwirukana umwijima;  

    • Urumuri rutuma ibimera  bikomeza kugira ibara ry’icyatsi kibisi.


    7.5 Ibibi by’urumuri ni ibihe? Wabyirinda gute? 

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c na d). 

    2. Amashusho (a, b, c na d) arerekana iki? 

    3. Ku mashusho (a, b, c na d) hitamo ishusho y’umwana usoma  kandi  yirinda ibibi by’urumuri. Sobanura impamvu ari yo uhisemo. 

    4. Ni ibihe bibi by’urumuri rwinshi cyangwa se urumuri ruke? 


    Mvumbuye ko 

    • Urumuri rwinshi rwangiza amaso. 

    • Urumuri rudahagije narwo rwangiza amaso. Kwirinda  ibibi by’urumuri: 

    • Twirinda gusomera ku rumuri rwinshi cyangwa ruke cyane. 

    • Twirinda kureba/gusomera ku zuba ryinshi  nta  ndorerwamo zabugenewe. 


    7.6 Ubushyuhe twumva buturuka he?

    Igikorwa 1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c, d, e na f ). 

    2. Amashusho a, b, c, d, e na arerekana iki? 

    3. Ibintu bigaragara ku mashusho a, b, c, d, e na f  bishobora gutanga ubushyuhe ni ibihe? 

    4. Rondora ibintu mukoresha iwanyu mu rugo bitanga ubushyuhe?


    Mvumbuye ko 

    Ibitanga ubushyuhe ari: izuba, buji, itadowa, itara rya peterori, itara ry’amashanyarazi, umwambi w’ikibiriti, itara rya gazi, inkwi mu ziko n’ibindi.


    7.7 Ese ubushyuhe bufite akahe kamaro?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c na d). 

    2. Amashusho a, b, c na d arerekana iki? 

    3. Uhereye ku mashusho a, b, c na d sobanura akamaro k’ ubushyuhe  ku binyabuzima.



    Mvumbuye ko 

    Ubushyuhe bufite akamaro ko 

    • guteka ibyo kurya;  

    • kugabanya ubukonje mu nyubako zinyuranye;  

    • kumisha imyenda cyangwa imyaka;  

    • gufashya inyamaswa zikiri ntoya gukomeza kubaho (imishwi y’inkoko).


    7.8 Ni izihe ngaruka zituruka ku bushyuhe?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a na b). 

    2. Amashusho a na b arerekana iki? 

    3. Ni ibihe bintu bigaragaza ibibi by’ubushyuhe ku mashusho a na b muri iki gitabo? 

    4. Ni gute twakwirinda ingaruka ziterwa n’ubushyuhe cyangwa urumuri?


    Mvumbuye ko 

    Ubushyuhe butera ingaruka zikurikira: 

    • Gutakaza amazi menshi y’ibinyabuzima; 

    • Kwangiza/gushiririza ibyo kurya batetse; 

    • Kumisha ibimera ku misozi/mu murima; 

    • Gutwika imisozi (imiriro yo ku misozi).


    7.9 Ni ayahe moko y’ibipimo by’ubushyuhe uzi?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c na d). 

    2. Amashusho a, b, c na d arerekana iki? 

    3. Ugendeye ku mashusho a, b, c na d tandukanya amoko y’ibipimo by’ubushyuhe usanga ku mashusho akurikira hasi. 

    4. Ni akahe kamaro k’ibipimo by’ubushyuhe? 

    5. Ni ibihe bice bigize igipimo cy’ubushyuhe? 



    Mvumbuye ko 

    Amoko y’ibipimo by’ubushyuhe ari atatu: 

    • Igipimo cyo kwa muganga 

    • Igipimo cyo muri laboratwari 

    • Igipimo cyo mu bumenyi bw’ikirere 

    Akamaro k’igipimo cy’ubushyuhe ari kwerekana ingano y’ubushyuhe nyakuri bw’umuntu, ikintu cyangwa ahantu. 

    Igipimo cy’ubushyuhe kigizwe n’ibice bitatu: agatembo, umutwe n’igihimba. 


    7.10  Ni gute napima ubushyuhe bw’umubiri wange?

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho  akurikira (a, b, c na d). 

    2. Amashusho a, b, c na d arerekana iki? 

    3. Pima ubushyuhe bw’umubiri wawe ukurikije izi ntambwe:        

    - Kunguta igipimo cy’ubushyuhe kugeza kikweretse umubare 0. 

    - Shyira igipimo mu kwaha utegereze iminota itatu,  

    - Vana igipimo cy’ubushyuhe mu kwaha maze usome imibare igipimo kikwereka.



    Mvumbuye ko 

    Gupima ubushyuhe bw’umubiri w’umuntu ukurikiza izi ntambwe: 

    • Kugarura igipimo kuri 0; 

    • Gushyira igipimo mu kwaha; 

    • Gusoma imibare y’igipimo cy’ubushuye nyuma y’iminota 3.


    7.11  Ni irihe sano riri hagati y’ibitanga urumuri n’ibitanga ubushyuhe? 

    Igikorwa 

    1. Itegereze aya mashusho akurikira (a, b, c, d, e, f na g).   

    2. Amashusho a, b, c, d, e, f na g arerekana iki? 

    3. Ni ibihe  bitanga  urumuri n’ubushyuhe usanga ku mashusho  a, b, c, d, e, f na g

    4. Ese ibitanga urumuri byose, bitanga n’ubushyuhe? Sobanura igisubizo cyawe utanga n’ingero.



    Mvumbuye ko 

    • Byinshi mu bitanga urumuri bitanga n’ubushyuhe. 

    Urugero: izuba, isitimu, umuriro, buji, itadowa, itara  rya peterori, itara ry’amashanyarazi, umwambi w’ikibiriti, itara rya gazi, inkwi mu ziko n’ibindi.

     • Hari udusimba bita inyenyeri dutanga urumuri ariko tudatanga ubushyuhe. 





    UMUTWE WA 6 : IBIMERAUMUTWE WA 8 : IBYUMVIRO