• UMUTWE WA 5 IMIBANIRE N’IMYITWARIRE IBONEYE

    1. UBURENGANZIRA BW’ABANA

    A. Uburenganzira bw’abana.

    Igikorwa cya 1

    Mwitegereze amashusho akurikira, muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    F

    Dusobanukiwe ko:

    Abana dufite uburenganzira bwo:

    • Kuvuzwa no kurindwa ikibi     • Gukina

    • Kugaburirwa                           • Kwambikwa

    • Kugira ubwenegihugu            • Kwiga

    • Kuba mu muryango               • Kubaho


    Imyitozo

    Soma uvuge uburenganzira bwubahirijwe

    (a) Mutesi yaranyagiwe, bamukura mu mvura, bamwambika imyenda ishyushye.

    (b) Kagabo yavuye ku ishuri baramugaburira.

    (c) Keza yakinnye umupira aragwa aravunika bamujyana kwa muganga.

    (d) Muhire yapfushije ababyeyi be bose, ubu arerwa no kwa Mbabazi.

    (e) Murumuna wange ejo azatangira ishuri.


    UMUKORO

    Mwandike uburenganzira bw’abana ku mpapuro muzimanike mu ishuri no mu rugo.


    B. Akamaro ko kubahiriza uburenganzira bw’abana.

    Igikorwa cya 2

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    D

    Dusobanukiwe ko:

    Kubahiriza uburenganzira bw’abana bituma:

    – Babaho neza.           – Bakura neza.

    – Bahora bishimye.     – Bagira ubuzima bwiza.

    Imyitozo

    1. Sobanura akamaro ko kubahiriza uburenganzira bw’umwana.

    2. Ese uburenganzira bwawe burubahirizwa? Sobanura.


    C. Ihohoterwa rikorerwa abana n’impamvu ziritera.

    Igikorwa cya 3

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    F

    Dusobanukiwe ko:

    Umwana ashobora guhohoterwa akorerwa ibi bikurikira:

    • Kumukoresha imirimo          • Kumuhoza ku nkeke

    ivunanye                                • Kumuraza hanze

    • Kumwicisha inzara              • Ibihano bikomeye

    • Kumukubita                         • Kutamuvuza arwaye

    • Kumubuza kwiga                 • Kutamwambika

    • Kumubuza gukina               • Kumunigana ijambo/Kutamwumva

    • Kumutuka                            • Kumutoteza

    Guhohotera umwana bishobora guterwa: n’ubugomeubusinzi n’ubujiji bwo kutamenya uburenganzira bwe.

    Igikorwa cya 4

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    Mwandike ku mpapuro amagambo yamagana abantu bahohotera abana. Muzimanike ku ishuri no

    mu rugo.

    Umwitozo

    Tanga ingero 3 z’ibintu bishobora gutuma uburenganzira bw’umwana butubahirizwa.


    D. Kwirinda ihohoterwa rikorerwa abana.

    Igikorwa cya 5

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    B

    S

    Dusobanukiwe ko:

    -Tugomba kuvuga abaduhohotera.

    -Tugomba kureba ko uburenganzira bwacu bwubahirizwa, turushaho kubusobanukirwa.

    -Dusobanurira bagenzi bacu uburenganzira bwabo.

    Twiyemeje ko:

    Tuzajya tubwira ababyeyi n’abarezi bacu

    Igikorwa cya 6

    Mwandike ku mpapuro uko mwakwirinda ihohoterwa rikorerwa abana muzimanike mu ishuri.

    Imyitozo

    1. Sobanura icyo wakora

    (a) Igihe uhohotewe.

    (b) Ubonye mugenzi wawe ahohoterwa.

    2. Ese wigeze uhura n’ihohoterwa iryo ariryo ryose? Wabigenje ute?


    2. UMUCO W’AMAHORO

    a. Kubana mu mahoro mu mikino no mu myigire.


    Igikorwa cya 7

    Mwitegereze amashusho akurikira muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    J

    Dusobanukiwe ko:

    Dushobora kubana mu mahoro mu mikino:

    • Tutikunda                     • Dukina nta vangura

    • Dusabana                    • Tubabarirana

    • Dukina nta kuvunana   • Dusabana imbabazi

    • Twumvira kandi twubahana.


    Dushobora kubana mu mahoro mu myigire dukora ibi bikurikira:

    Kudasakuza mu ishuri no Kwigana n’abandi mu matsinda.

    Gufatanya n’abandi mu mirimo itandukanye.

    Gusobanurirana no gufasha abafite ubumuga.

    Twiyemeje ko:

    Tugiye kwimakaza umuco w’amahoro mu gihe cyo kwiga, gukina n’ahandi hose.

    Imyitozo

    1. Sobanura uko ubana n’abandi mu mahoro igihe:

    (a) Mukinana

    (b) Mwigana

    2. Vuga ibintu bibi utagomba gukora ukina n’abandi.

    3. Tanga ingero z’ibintu bibi wakwirinda igihe wigana n’abandi.

    4. Soma inkuru ikurikira usubize ibibazo:

    – Mutesi yiga mu mwaka wa kabiri.

    – Iyo ageze ku ishuri asuhuza abo ahasanze.

    – Iyo dukorera mu matsinda arasakuza cyane.

    – Iyo umusobanuje agusobanurira yishimye.

    – Mu kiruhuko akina n’inshuti ze gusa.

    – Iyo umutiye igitabo arakigutiza.

    Subiza:

    (a) Ni iki kigaragaza ko Mutesi atabana neza mu mikino?

    (b) Ni iki kigaragaza ko Mutesi abana neza mu mikino no mu myigire?

    (c) Ni iyihe myitwarire ya Mutesi mu myigire?

    UMUKORO

    1. Mwitegereze ko abana bose bakina mu mahoro.

    Abatabyubahiriza mubaganirize ibyiza byo gukina mu mahoro

    2. Mwigenzure murebe ko mwigana mu mahoro aho musanga ibibi mubikosore mufatanije n’umurezi wanyu.


    3. KWIMAKAZA UMUCO W’AMAHORO

    A. Mu biganiro.

    Igikorwa cya 8

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    f

    Dusobanukiwe ko:

    Dushobora kuganira mu mahoro

    – Dutega abandi amatwi.

    – Tudasakuza ngo dutere hejuru.

    – Tutivanga mu biganiro bitatureba by’abantu bakuru.

    – Dukurikiza inama tugiriwe.

    – Twirinda gusuzugura ibitekerezo by’abandi.

    – Tuvuga igihe duhawe ijambo.

    Imyitozo

    1. Mu ishuri ryanyu mujya muganira? Mubigenza mute?

    2. Vuga ibintu by’ingenzi ukwiye kwirinda igihe uganira na bagenzi bawe.


    B. Mu bikorwa binyuranye ku ishuri.

    Igikorwa cya 9

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

     j

    Dusobanukiwe ko:

    Twabana mu mahoro ku ishuri:

    – Dukorera hamwe                           – Dufashanya

    – Dukorana urukundo                       – Tutabangamira abandi

    – Tudaca abandi intege                    – Tutananizanya

    – Tutanebwa                                     – Dukorera mu mahoro

    Umwitozo

    Tanga ingero z’ ibintu byiza by’ingenzi ukwiye gukora igihe


    4. IMYITWARIRE IBONEYE KU ISHURI

    A. Kubahiriza amategeko n’amabwiriza y’ishuri.

    Igikorwa cya 10

    Mwitegereze amashusho akurikira muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    l

    Dusobanukiwe ko:

    Tugomba kubahiriza amategeko n’amabwiriza y’ishuri:

    – Twambara impuzankano y’ishuri.

    – Twitwara uko bisabwa ku ishuri.

    – Twubahiriza igihe.

    – Twubaha abarezi n’abayobozi b’ishuri.

    – Dukora imikoro duhabwa n’abarezi.

    – Dufata neza inyubako n’ibikoresho by’ishuri.

    Umwitozo

    Vuga nibura amategeko atatu y’ishuri wigamo.


    B. Imyitwarire iboneye ku bayobozi b’ishuri.

    Igikorwa cya 11

    Mwitegereze aya mashusho muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    v

    Dusobanukiwe ko:

    Tugomba:

    • Kububaha abayobozi

    • Kwakira n’amaboko yombi ibyo baduhaye

    • Gutegereza ko baduha akaboko tubasuhuza

    x

    Twiyemeje ko tuzajya:

    – Dusuhuza abarezi n’abayobozi b’ikigo uko bikwiye.

    – Tubumvira kandi tububaha.

    – Turangwa n’ikinyabupfura.

    Umwitozo

    Vuga muri make uko witwara iyo bagutumye ku muyobozi w’ikigo.


    C. Imyitwarire iboneye kuri bagenzi bacu.

    Igikorwa cya 12

    Mwitegereze amashusho akurikira muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    s

    Dusobanukiwe ko:

    Tugomba kwitwara neza kuri bagenzi bacu:

    – Dukinira hamwe          – Dusaranganya

    – Dusangira                  – Dufashanya

    – Dukorera hamwe       – Tugirana inama

    Imyitozo

    1. Tanga ingero z’ibintu by’ingenzi ukwiye gukora kugira ngo wite kuri bagenzi bawe bafite ubumuga.

    2. Sobanura uko witwara kuri bagenzi bawe mwigana.


    5. IMYANYA MYIBARUKIRO

    A. Ibikorwa bibangamira imyanya ndangagitsina.

    Igikorwa cya 13

    Itegereze uvuge ibyo ubona kuri aya mashusho.

    j

    Dusobanukiwe ko:

    Ibikorwa bibangamira imyanya ndangagitsina ari:

    – Kuyikinisha          – Gufatwa ku ngufu

    – Guhohoterwa       – Kutayigirira isuku

    Twiyemeje ko Tuzajya:

    – Twirinda abagizi ba nabi bashobora kutwonona, tubabwira abaturera, abarezi n’abayobozi.

    – Tugirira isuku imyanya ndangagitsina.

    – Twirinda uwadukorakora ku myanya ndangagitsina.

    Imyitozo

    1. Wakora iki haramutse hagize uguhohotera?

    2. Uwaguha ibisuguti, shokola, n’utundi tuntu ngo agukore ku gitsina wakwemera? Sobanura.

    UMUKORO

    Mubaze ababyeyi uko mwakwirinda ibikorwa bibangamira imyanya ndangagitsina.


    6. UBUMUGA

    A. Ubumuga ni iki?

    Igikorwa cya 14

    Mwitegereze amashusho akurikira muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

    n

    x

    Dusobanukiwe ko:

    Ubumuga ari ukudakora kw’ingingo zimwe na zimwe z’umubiri.

    Ubumuga umuntu ashobora kubuvukana, kubuterwa n’indwara cyangwa impanuka.

    Twiyemeje ko:

    Tuzajya dufasha uko dushoboye kose abafite ubumuga.

    Imyitozo

    1. Sobanura ijambo ubumuga.

    2. Vuga bimwe mu bintu bitera ubumuga.


    B. Uburenganzira bw’abafite ubumuga.

    Igikorwa cya 15

    Mwitegereze amashusho akurikira muyaganireho muvuge ibyo muyabonaho.

     b

    Dusobanukiwe ko:

    Abafite ubumuga bafite uburenganzira bwo:

    • Kwiga

    • Guhabwa imirimo nk’abandi

    • Kwidagadura no gutembera aho bashaka

    • Koroherezwa kujya mu nyubako ndende

    • Kujya ahagaragara nk’abandi

    • Kuvuzwa

    • Kwambikwa

    • Gutora abayobozi no gutorerwa ubuyobozi

    • Guhabwa ibyangombwa nk’abandi

    • Kuba mu muryango

    • Kugira izina

    Twiyemeje ko Tuzajya:

    Twubahiriza uburenganzira bw’abafite ubumuga, tubatabariza igihe tubonye abantu babahohotera.

    Imyitozo

    1. Ese abafite ubumuga bafite uburenganzira nk’ubwawe? Sobanura.

    2. Sobanura icyo wakora igihe ubonye umuntu uhohotera ufite ubumuga.

    3. Tanga ingero 4 z’uburenganzira bw’abafite ubumuga.

    4. Kuki tugomba kurinda ihohoterwa bagenzi bacu bafite ubumuga?


    Isuzuma risoza umutwe wa 5

    1. Subiza yego cyangwa oya

    (a) Kwima umwana ibiryo ni ukumuhohotera.

    (b) Kubahiriza uburenganzira bw’abana bituma bakura.

    (c) Abantu bahohotera abana bakwiye gushimirwa.

    (d) Gukoresha abana imirimo ivunanye ni ukubahohotera.

    (e) Umwana ukosa agomba guhanwa bikomeye.

    (f) Mbonye uhohotera umwana natabaza abantu bakuru.

    2. Vangura uburenganzira n’ihohoterwa wifashishije iyi mbonerahamwe.

    – Gukubitwa           – Gutukwa

    – Gutotezwa           – Gukina

    – Kuvuzwa             – Gutegwa amatwi

    – Kubaho                – Kwambikwa

    – Kuvunishwa

    z

    m


    UMUTWE WA 4 INDWARAUMUTWE WA 6 UBUKUNGU