Section outline

  • General

  • UMUTWE WA 1: UMUCO NYARWANDA
    UMWANDIKO: IGITERO K’I BUTEMBO

    Igitero k’i Butembo cyabaye mu mwaka wa 1874. Ikimenyetso cy’uwo mwaka cyabaye
    Nyakotsi yitwa Rwakabyaza yagaragaye mu Rwanda mu kwezi kwa Nyakanga 1874.
    Impamvu y’icyo gitero yabaye iyi ngiyi: hariho Shabikobe bya Sebitoryi, agatunga
    inka z’inyambo zitwaga Imisakura. Izo nka bazigishishiriza i Kamuronsi, agahugu kari
    ku mutwe w’ikiyaga cya Kivu ku mupaka w’u Buhunde. Umuhinza wo mu Buhunde
    witwaga Muvunyi wa Karinda arazitera arazinyaga. Iyo nkuru igeze kuri Kigeri IV
    Rwabugiri, ari i Rwamaraba, asanga bibaye ngombwa kujya guhorera izo nyambo ze
    zanyazwe n’uwo muhinza. Nyamara ubundi uwo Muvunyi yayobokaga u Rwanda,
    akajya yohereza amakoro ibwami.


    Igihe ari mu byo guhaguruka, haza intumwa za Mwezi IV Gisabo, umwami w’u
    Burundi. Izo ntumwa zari Abaganwa batatu, baherekejwe n’intore ijana. Batumye
    ibwami kuvunyisha, Rwabugiri abatumaho ko ari mu rugendo, ko abaheje kugeza
    igihe azahindukirira. Abasigira umutware we Mugabwambere wa Nyamutera,
    akajya abacumbikira i Kanyinya na Rubingo rwa Shyorongi. Ategeka ingo ze zose
    ko zizajya ziboherereza amazimano. Bakazibagira inka eshatu buri munsi, uretse
    iby’amazimano yandi y’ibiribwa n’amayoga.
    Rwabugiri amaze guhaguruka iwe i Rwamaraba, atuma abantu ku bagore be
    ngo barushanwe kwitegura intumwa za Mwezi, anababwira ko uzarusha abandi
    umwiteguro ari we uzatahirwa n’ibirori by’imyiyereko, bikazakirirwamo intumwa za
    Mwezi. Abwira izo ntumwa ati:

    “Ungire Cyivugiza ya Gatsibo, [… Umbwirire Muhundwangeyo wa Ngarambe,
    Umukobwa uteye abahungu imbabazi,
    Uti: ‘Witegure intumwa za Mwezi.’
    Ningushima ingabo zizagutaramira,
    Inyambo zitahe iwawe.”
    (Uwo yari Kangeyo ka Kanyabujinja ka Nyiracumu, wagengaga urugo rw’i Gatsibo)
    […]
    Rwabugiri yahagurutse i Rwamaraba ataha […] i Rubengera, ahategerereza abatasi
    yari yarohereje kumutatira u Buhunde […] Abo batasi bamaze kurondorera umwami
    ibyo kwa Muvunyi wa Karinda, umuhinza w’u Buhunde n’abatware bakomeye muri
    icyo gihugu, intore zo mu Ngangurarugo zihimbiraho indirimbo yitwa Rwahama
    […]
    Igitero kigeze mu Buhunde, cyaje kurwanya Muvunyi wa Karinda, araneshwa ariko
    arabikinga ntibashobora kumushyikira. Ubwo ingando ya Kigeri IV Rwabugiri yari
    i Runyana. Amaze gutsinda Muvunyi n’abategeka bandi bo mu Buhunde, Murego
    wa Bigiri we ndetse yatewe mbere ya Muvunyi. Shabiganza we ngo yaba yarahunze
    ariko ntibizwi neza. Abandi batewe bagatsindwa ni Murengezi wa Nyarubwa na

    Karenge na Rwankuba rwa Gahinda.

    Twabonye mbere ko umwami yari aganditse i Runyana. Yari yaratatishije Nkingo iri
    hafi y’u Runyana, kuko mu bwiru bari bazi ko ari ho Abarenge baramvuye ingoma

    y’ingabe yitwaga Mpatsibihugu.

    Ategeka abiru be kuharamvura ingoma y’ingabe nshya yari yageneye iryo zina
    rya Mpatsibihugu, kugira ngo ayungukiremo ububasha bw’Abarenge ba kera,
    bategekaga ibihugu bigari u Rwanda rwari rutarigarurira byose. Aho Rwabugiri
    amariye gukubanga u Buhunde bwose, abaza abatasi be ati: “Inyuma y’ishyamba
    turuzi rihetuye u Buhunde, hari ibihugu nyabaki?” Abatasi bamubwira ko batabizi, ko
    ari ntawigeze arenga iryo shyamba. Ariko bamumenyesha ibyo bumvanye abandi,
    ngo uryinjiyemo amaherezo inzira yinjira mu mugezi wa Nyabarongo, akaba ari yo
    bagenda bavogera, ikikijwe n’inzitiro z’imigano. Rukaba urugendo rurerure kuzageza
    aho inzira izakukira bakabona kugenda ahatari mu mazi. Rwabugiri ati: “Nimuhogi
    tugende tuge kureba ibihugu byaba inyuma y’ishyamba, ubwo hatataswe tuzagenda

    tuhitatira ubwacu.

    Ingabo zose zinjira mu ishyamba, amaherezo koko binjira muri wa mugezi, inzira
    iwinjiramo na bo barawuvogera, Rwabugiri n’abagore be bahetswe. Ngo urwo
    rugendo baruhereye mu gitondo bakuka uwo mugezi ikigoroba. Aho bakukiye
    uwo mugezi wa Nyabarongo rero, bagandika mu ishyamba. Bukeye barakomeza
    bahinguka ahantu hatamurutse hatuwe n’abantu bameze nk’Abahunde, ariko
    batazi ibi byuma bicurwa. Barwanishaga ibisongo by’imigano kandi bagahingisha
    inkonzo z’ibiti. Babonye abo bantu bapfupfunutse mu ishyamba, bagerageza
    kubarwanya, ariko Abanyarwanda barabatsinda. Ingabo zikomeza zikurikiye inzira

    yo mu ishyamba, zibona indi Midugudu imeze nk’iyo bari bahingukiyeho mbere.

    Ariko muri iyo Midugudu bahasanga ibintu abo baturage babo bahingaga, byari
    bibatunze. Kuko rero impamba zari zagabanutse, umwami abwira rubanda ati:
    “Nimurye biriya bintu, ubwo byari bitunze abandi bantu namwe byabatunga,
    nitugera i Rwanda muzanywe imiti yo kubahumanura.” Ibyo bintu bavuga byari
    amashaza. Hanyuma bajya guhaguruka ngo bagaruke mu Rwanda, umwami ategeka

    ko bazagarukana imbuto zayo.

    Aho azagerera i Rubengera ngo ahingisha mu gikari utuyogi two kororeramo ayo
    mashaza. Izina bayitaga acyaduka, akikwirakwiza mu Rwanda bwa mbere, ryari
    amashaza kuko yabanje guhingwa mu Bwishaza. Ntabwo Abanyarwanda batangaga
    amakoro y’amashaza kuko atari umwaka wa karande mu Rwanda; kandi n’uwaryaga
    amashaza ntiyashoboraga kunywa amata ngo amashaza yica inka. Ngicyo rero ikintu

    k’ingirakamaro igitero k’i Butembo cyagiriye u Rwanda: kururonkera imbuto nshya.

    Aho izina ry’igitero k’i Butembo ryaturutse ni muri iryo shyamba riri inyuma y’i
    Buhunde n’u Buhavu. Aka karere kose kari inyuma y’ishyamba mu burengerazuba
    bw’ibyo bihugu byitwa Butembo. Igitero cyari cyarahagurukiye u Buhunde, hanyuma

    kirenze ishyamba kivanayo izina ry’u Butembo […] 

    Bamaze kugera mu Rwanda ingabo zitabaruka ukwazo zerekeje mu Buriza n’u
    Bwanacyambwe ngo zizahahurire n’umwami zikore imihango y’imyiyereko, ari
    wo munsi w’ibirori byasezeraga ibitero. Naho Rwabugiri aherekezwa n’abatware
    bamwe anyura iyo mu Murera ahinguka ku Rusumo kwa Magara (ku Rusumo rwa
    Kabona ku ngezi ya Burera) anyura iy’u Buberuka, agana iwe i Gatsibo ngo arebe
    uko umwamikazi Kangeyo ka Kanyabujinja yari yarakoze mu mwiteguro. Twibuke
    ko atabara yari yaratumye ku bamikazi bose ngo bazamwitegure, uzarusha abandi
    akazaba ari we utaramirwa n’ingabo zitabarutse. Ageze i Gatsibo, areba imyiteguro

    y’urwo rugo […] Umwami atanga umunsi wo kubyukurutsa. Birangiye arahaguruka.

    Ageze i Gasabo iw’umwamikazi Bayundo ba Rwigenza […] asanga umwiteguro
    waho uruta uw’i Gatsibo. Nanone barabyukurutsa, hanyuma umwami arahaguruka

    ajya i Kabuye ka Jabana iw’umwamikazi Kanjogera.

    I Kabuye bari barakoze umwiteguro urushijeho guhimba […] Basanga ari ibwami
    koko. Kuko rero Kanjogera yari inkundwakazi, Rwabugiri atumiza ba Barundi bo kwa
    Mwezi bamusanga i Kabuye. Ingabo ziyereka ari ishyano ryose, hatumiwe n’izitari
    zaratabaye ari ugushaka umurato wo kwereka Abarundi. […] Umwami rero yamaze
    iminsi i Kabuye, hanyuma arahaguruka ajya i Kigali ari kumwe na ba Barundi. Bageze
    kwa Nyirandabaruta ya Sendirima, basanga umutako […] uruta ahandi hose ku
    buryo bitari bigifite n’igereranyirizo […]

    Mu birori by’imyiyereko, ingabo zitabarutse, nibwo Biraro bya Nyamushanja wa
    Rugira yahimbiye Rwabugiri ikivugo “Inkatazakurekera” arakimutura.

    I. Inyunguramagambo 

    1. Sobanura aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.


    a) Nyakotsi                                                                                                      g) Amakoro
     b) Kugishisha inka                                                                                     h) Kuvunyisha
     c) Umuhinza                                                                                                   i) Amazimano
     d) Kuramvura ingoma                                                                               k) Abatasi

     e) Gukubanga                                                                                               l) Kuvogera umugezi

    f) Kunyaga

    2. Koresha buri jambo muri ayo umaze gusobanura mu nteruro iboneye.
    3. Shaka imbusane z’aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko
    wasomye .

    a) Azahindukirira
    b) Guhunga
    c) Gukuka umugezi

    d) Guhinguka

    II. Kumva umwandiko

              Subiza ibibazo bikurikira

    1. Uzuza interuro zikurikira ukoresheje ibivuye mu mwandiko:
    a) Mu gitero k’i..... Abanyarwanda bahakuye imbuto y’.....
    b) Igitero k’i Butembo cyabaye mu wa.....cyagabwe kiyobowe n’umwami .......

    c) Igitero cyahagurukiye i .....gisozerezwa inyuma y’ishyamba i.....

    2. Sobanura intandaro y’igitero k’i Butembo.
    3. Ni nde wafashe iya mbere mu gushoza urwo rugamba?
    4. Ni ikihe gihembo cyari giteganyirijwe umugore uzarusha abandi kwitegura
    umwami?
    5. Shaka ibintu cyangwa ibikorwa byavuzwe mu mwandiko bibangamiye

    ibidukikije unasobanure uko ubibona.

    III. Gusesengura umwandiko
    1. Amakoro yatangwaga ibwami wayagereranya n’iki muri iki gihe? Sobanura
    igisubizo utanze uhereye ku kamaro kayo.
    2. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka zigaragara muri uyu mwandiko.
    3. Vuga muri make ibikubiye muri uyu mwandiko mu magambo yawe bwite.
    4. Huza ibivugwa muri uyu mwandiko n’ubuzima busanzwe ku ihame
    ry’uburinganire n’ubwuzuzanye ugaragaza ingaruka zo gushaka abagore

    benshi mu muryango nyarwanda.

    UBUVANGANZO NYABAMI
    Ongera usome umwandiko “Igitero k’i Butembo” ugereranye ibivugwamo n’ibyavugwaga
    mu yindi myandiko wize mu mwaka wa kane, maze ukore ubushakashatsi utahure ingeri
    y’ubuvanganzo uherereyemo n’inshoza y’ubwo buvanganzo. Rondora izindi ngeri

    z’ubwo buvanganzo.

    1. Inshoza y’ubuvanganzo nyabami

    Ubuvanganzo nyabami ni imwe mu ngeri z’ubuvanganzo nyemvugo bukubiyemo
    ibihangano byose byerekeranye n’abami, ingoma zabo, ibitero byabo,
    abakurambere, abatware n’imihango by’ibwami. Ni ingeri y’ubuvanganzo itari
    igenewe buri wese nk’uko ubuvanganzo bwo muri rubanda bwari bumeze. Bityo
    igihangano cy’ubuvanganzo nyabami ntawashoboraga kugira icyo agihinduraho

    atabyemerewe.

    2. Ingeri z’ubuvanganzo nyabami
    Mu ngeri z’ubuvanganzo nyabami twavuga nk’ibisigo nyabami, ubwiru,
    ubucurabwenge, ibitekerezo by’ingabo, ibyivugo, inanga, indirimbo z’ingabo
    n’amazina y’inka.
    3. Uturango tw’izo ngeri z’ubuvangazo nyabami
    a) Ibisigo nyabami
    – Ntibyahindagurikaga mu miterere yabyo ( ikobyo, ibyanzu, impakanizi).
    – Byasingizaga abami n’ingoma zabo.
    – Byakoreshaga ikeshamvugo.

    – Byakoreshaga amagambo 

    b) Ubwiru

    – Bwari bukubiyemo amategeko yagengaga imihango y’ibwami.
    – Ntibwahindagurikaga.
    – Bwakoreshaga ikeshamvugo.

    – Bwakoreshaga amagambo yabugenewe.

    c) Ubucurabwenge
    – Buvuga amazina y’abami n’abagabekazi.
    – Bwakoreshaga imvugo iryoheye amatwi.
    d) Ibitekerezo by’ingabo
    – Havugwamo inkuru y’ibitero byagabwe.
    – Uko igitero cyagenze.
    e) Ibyivugo
    – Muri rusange byandikwa mu mikarago.
    – Hagaragaramo ibigwi n’ibirindiro by’uwivuga.
    – Bigaragaramo ikeshamvugo.
    f) Inanga
    – Zahimbirwaga kurata no gusingiza abami.
    – Zacurangirwaga mu bitaramo
    g) Indirimbo z’ingabo
    – Zaririmbwaga mu bitaramo byo kwizihiza umutsindo.
    – Zafatiraga ku bantu babayeho (abami, ab’ibwami n’abatware cyangwa
    ibikorwa byabayeho bizwi).
    – Zabagamo amakabyankuru.
    h) Amazina y’inka
    – Yari imivugo irata inyambo n’umwami.
    – Habagamo itondeke ripimye (umubare w’utubangutso ungana).
    – Hagaragaragamo ikeshamvugo n’amagambo yabugenewe.
    – Yagiraga imiterere yihariye.
    Imyitozo
    1. Ubuvanganzo nyabami ubona butandukaniye he n’ubuvanganzo bwo
    muri rubanda?
    2. Wowe na bagenzi bawe nimutange ibitekerezo ku kamaro k’ingeri
    z’ubuvanganzo nyabami muri iki gihe.
    IBITEKEREZO BY’INGABO
    Ongera usome umwandiko “Igitero k’i Butembo” maze ukore ubushakashatsi utahure
    inshoza yawo n’uturango twawo.
    1. Inshoza y’igitekerezo k’ingabo
    Ibitekerezo by’ingabo ni igihangano cyabaga gikubiyemo uko urugamba rwagenze.
    Byahimbwaga n’abatekereza b’ibwami bafatiye ku byavuzwe n’abavuzi b’amacumu babaga
    bakubutse ku rugamba. Abo bavuzi b’amacumu bari abantu bazwiho ubuhanga mu kuvuga
    neza no gufata mu mutwe bagakoresha imvugo nziza kandi batajijinganya.

    2. Uturango tw’igitekerezo k’ingabo
    Igitekerezo k’ingabo kirangwa n’ibi bikurikira:

    – Havugwamo inkuru y’igitero cyagabwe.
    – Havugwamo uko igitero cyagenze.
    – Abakigizemo uruhare n’abakibayemo intwari.
    – Gishingira ku kuri kw’ibyabayeho.
    – Hashobora kubonekamo amakabyankuru.
    Imyitozo
    1. Ku bwawe urabona akamaro k’ibitekerezo by’ingabo kari akahe?
    2. Kwiga ibitekerezo by’ingabo bidufitiye akamaro muri iki gihe ndetse n’ikizaza. Bitangeho
    ibitekerezo.
    3. Gereranya igitekerezo k’ingabo n’insigamugani.

    IBYIVUGO
    Soma uyu mwandiko witonze, witegereza imiterere yawo utahure ubwoko bwawo
    hanyuma ukore ubushakashatsi ugaragaze inshoza, uturango n’amoko ya bene uwo
    mwandiko. 

    Rwangizamirera rwa Muhandangabo
    Ndi umuhanga w’umuheto
    Umuhunde yaje arambirana isuri
    Ndamurasa arisenya
    Ntiyasukirwa amazi
    Umenya ngo akubiswe n’inkuba,
    Inkuku zirayagara
    Inzira ndayiharira

    Ababisha bagisobanura abanyabwoba!

    1. Inshoza y’ibyivugo
    Ibyivugo ni imwe mu ngeri z’ubuvanganzo nyarwanda nyemvugo. Muri iyo ngeri,
    uwivugaga yirataga ibigwi n’ibirindiro yagiriye ku rugamba. Tuyisangamo amoko
    abiri y’ingenzi ari yo: Ibyivugo by’iningwa n’ibyivugo by’imyato.

    2. Uturango tw’ibyivugo muri rusange

    – Byabaga bifatiye ahanini ku rugamba.
    – Kwandikwa mu mikarago.
    – Izina ry’igisingizo .
    – Inshinga nkene “ndi…”
    – Ibigwi (amazina y’ababisha n’aho ingabo yabatsinze) n’ibirindiro (ibindi
    bikorwa by’ubutwari ingabo yagaragaje nko kwimana, kugarukira,
    kugarukirwa no kurusha) by’uwivuga.
    – Dusangamo ikeshamvugo (uburyo bwo gukoresha amagambo yabugenewe
    kandi mu buryo bunoze).

    3. Amoko y’ibyivugo

    Mu byivugo dusangamo amoko abiri y’ingenzi ari yo: ibyivugo by’iningwa
    n’ibyivugo by’imyato.

    a) Ibyivugo by’iningwa

    Iningwa ni ikivugo kigufi cyane cy’abantu bakuru, gikubiyemo ubutwari umuntu
    yagaragarije ku rugamba yatabayemo. Buri mugabo wese yagombaga kukiihimbira
    ikivugo k’iningwa. Ibyivugo by’iningwa byamamaye mu Rwanda ku ngoma ya
    Ruganzu II Ndoli ahagana umwaka wa 1510.
    Urugero
    Ndi Rugaragara mu z’imbere
    Rushinguka mu z’inyuma, Ruterabwoba
    Sebuharara Nkombe ya Rugina
    Nimanye inka mu nkoko
    Inkomere zinyita Rugina.
    Ibyivugo by’iningwa birangwa n’ibi bikurikira.

    – Kuba ari bigufi (ibyashyizwe mu mikarago usanga ibyinshi bitarengeje
    imikarago icumi).
    – Kuba bigizwe n’igice kimwe (bitagabanyijemo ibika).
    – Kuba muri rusange bivuga ku ngingo imwe.

    b) Ibyivugo by’imyato
    Imyato ni ibyivugo birebire bigabanyijemo ibika na byo byitwa imyato. Byahimbwa
    n’intiti gusa.Uwabyifuzaga akazegera zikabimuhimbira. Nka Biraro bya
    Nyamushanja
    yahimbiye umwami Rwabugiri umwato urata umuheto we awita
    Inkatazakurekera ya Rugombangogo. Ibi byivugo by’imyato byatangiye ku
    ngoma ya Yuhi IV Gahindiro.

    Urugero
    INKATAZAKUREKERA
    Inkatazakurekera ya Rugombangogo
    Ndi intwari yabyirukiye gutsinda,
    Nsiganirwa nshaka kurwana
    Ubwo duteye Abahunde,
    Nikoranye umuheto wange
    Nywuhimbajemo intanage
    Intambara nyirema
    Igihugu cy’umuhinza nakivogereye.

    Umukinzi ampingutse imbere n’isuri,
    Umurego wera nywuforana ishema
    Nywushinzemo ukuboko ntiwananira,
    Nongeye kurega inkokora
    Nkanga umurindi hasi, ndarekera
    Inkuba zesereza hejuru y’icondo,
    Ikibatsi kiyica hejuru mu rubega
    Intoki zifashe igifunga zirashya
    Imisakura imucamo inkora,
    Inkongi iravuga mu gihengeri.

    Mu gihumbi ke inkurazo zihacana inkekwe
    Inkuku yari afite ihinduka umuyonga!
    Agera hasi yakongotse
    Umubiri we uhinduka amakara,
    N’aho aguye arakobana
    Nk’ukubiswe n’iyo hejuru. 

    Ababo batinya kumukora,
    Bati : “Ubwo yanyagiwe n’Inkotanyi cyane,
    Nimumureke mwe kumukurura
    Ibisiga bimukembere aho”
    Na byo bimurara inkera,
    Bimaze gusinda inkaba,
    Byirirwa bisingiza uwantanagiye
    Imbungiramihigo sinahagararwa hagati nk’abatagira ishyaka,
    Ishyamba ry’umwimirizi ndiremamo inkora.

    Ibyivugo by’imyato birangwa no kuba ari:

    – Birebire gusumba ibindi byose.
    – Bigiye bigabanyijemo ibice cyangwa ibika bita “imyato”.
    – Bigaragaramo ibigwi n’ibirindiro.
    – Bivuga ku ngingo nyinshi.
    – Harimo imvugo ikoresha amagambo yihariye mu byivugo (ihitamo
    ry’amagambo akoreshwa ku rugamba).

    4. Gusesengura ibyivugo (iby’iningwa n’iby’imyato)
    a) Imvano n’ingingo by’ibyivugo

    Ababihimbaga bafatiraga ku bikorwa by’ubutwari ingabo zabaga zaragaragaje ku
    rugamba cyangwa mu bindi bikorwa runaka. Umuntu kandi yashoboraga guhimbira
    undi ikivugo bitewe n’ubutwari cyangwa imyitwarire amubonaho.\

    b) Akamaro k’ibyivugo
    – Gususurutsa igitaramo.
    – Kwigisha abantu umuco wo guhiga no kwesa imihigo.
    – Kwigisha abantu kugira ishyaka ry’ubutwari.
    – Kwigisha abantu umuco wo gukunda igihugu no kukitangira.
    – Gutoza abantu kuvugira mu ruhame.
    – Gufasha abantu kutaba ibifura.
    – Gufasha abantu kutaba ibigwari.
    – Kwigisha abantu kunga ubumwe.
    – Kwigisha abantu umuco wo gutabarana ahakomeye.
    – Gufasha abantu gukoresha impano zabo mu nganzo y’ubuhimbyi.

    C) Amagambo ya bugenewe mu byivugo
    Ibyivugo bikoresha amagambo yabugenewe.
    Ingero z’amagambo yabugenewe
    Umurera bivuga ingabo.
    Umunega bivuga icumu.
    Imisakura bivuga imyambi.
    Umukore bivuga umuheto.

    d) Ikeshamvugo mu byivugo
    Mu byivugo dusangamo iminozanganzo itandukanye.

    Ingero
    Isubirajwi
    Ndamurasa arisenya
    Ntiyasukirwa amazi
    Isubirajambo
    Inkuba zesereza hejuru y’icondo,
    Ikibatsi kiyica hejuru mu rubega
    Igereranya
    Umenya ngo akubiswe n’inkuba
    Ikabya
    Agera hasi yakongotse
    Umubiri we uhinduka amakara,
    N’aho aguye arakobana
    Ikitonderwa
    Ibyivugo bya kera byibandaga cyane ku babisha intwari yabaga yaratsinze ku
    rugamba, icyakora ibyivugo by’ubu byo hari ingingo zitandukanye byagombye
    gushingiraho. Muri zo twavuga nk’uburezi, siporo, ibikorwa byo kwicungira
    umutekano no kuwucungira abandi, ikoranabuhanga, iterambere n’ibindi.
    Umwitozo
    Hanga ikivugo k’iningwa n’ik’imyato maze ukivugire (kwivuga) imbere ya
    bagenzi bawe.

    ISUZUMA RISOZA UMUTWE WA MBERE
    Soma uyu mwandiko nurangiza usubize ibibazo byawubajijweho
    Igitero k’Imigogo

    Iki gitero cyasakiranyije by’umwihariko Abanyarwanda n’Abanyankore, icyakora
    kivugwamo n’ayandi mahanga. Inkuru y’iki gitero yabarwa mu bice bibiri: Inzira
    y’Abanyankore n’inzira y’Abanyarwanda.

    Iki gitero kandi cyabayeho mu gihe umwami Kigeri IV Rwabugiri yari mu Bunyabungo
    n’ingabo ze hafi ya zose. Nyuma ariko yaje kubimenya agaruka mu Rwanda kurwanya
    Abanyankore.

    “Ehururu ya Rwanda”: Abanyankore batera u Rwanda


    Dore uko Ntare V Rugingiza rwa Migereka, umwami wo mu Nkore yateguye gutera
    u Rwanda.Yatumije ingabo n’abatware agira ati: “Ejo muzohereze abantu bakwiriye
    ingerero, banzanire abatware b’ingabo, baze mbabwire, bazahigire gutera u Rwanda,
    bahigire gutera Rwabugiri.” Ati: “Rwabugiri ni we njya numva bavuga; Rwabugiri
    bajya bamunshimira cyane; ni we njya numva bavuga ngo agira Igihugu kiza kandi
    kinini, ngo agira inka nziza nyinshi, ngo na we aratora nkange; ngo na we afite
    intore.” Ati: “Maze muzahigire gutera Rwabugiri. Nimumara kumunesha nzizera ko
    mfite ingabo. Ikindi cya Rwabugiri kimbabaza ni uko bangereranya na we ngo ni we
    duhwanye.” Abatware bose bakura ubwatsi bati: “Wabera niho ukiduhaka, umuntu
    uduhaye gutera u Rwanda, umuntu uduhaye gutera Rwabugiri!”

    Arahaguruka Igumira rya Bacwa, Ruharabwoba, aravuga ati: “Gahorane Imana!
    Mpigiye gutera Rwabugiri! Nzamutera bikumare agahinda. Iki gitero ni icyange.
    Nzatura mu Gihugu cya Rwabugiri, nzatunga inka za Rwabugiri. Rwabugiri
    nankundira tukarwana, ntampunge, nzamufata mpiri mukuzanire!”

    Maze arahaguruka Matsiko mu Nyana ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri. Niyumva
    natungutse n’umutwe w’Inyana, akankundira tukarwana, ntampunge, nange
    nzamufata mukuzanire aha!”
    Arahaguruka Itiri rya Gicobwa, Rugambwishayija, umutware w’Ubwuma n’Abarwanyi.
    Ati: “Nange mpigiye gutera Rwabugiri niwumva yatungutse mu mutwe w’Ubwuma
    n’Abarwanyi, akankundira tukarwana, nzamufata muzane hano!”

    Arahaguruka Kijoma cya Kayisinga, Rugatwankurayijo, umutware w’Ingangura
    ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri. Niwumva atungutse mu mutwe w’Ingangura,
    akankundira tukarwana, nzamufata muzane aha!”

    Arahaguruka Rugumayo rwa Kanagayiga Rusheshangabo Rutacwekera, umutware
    w’Abanganshuro. Ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri natunguka mu Banganshuro
    nzamufata mukuzanire.

    Arahaguruka Rwirangira Rutakirwa, umutware w’Ibirehe, arahiga, ararangiza.
    Arahaguruka Rwishumba rwa Mwendo, arahiga mu Batenganduru, ararangiza.
    Arahiga Bwijire mu Badahunga. Na we ararangiza.

    Abatware bamaze guhiga, abahungu na bo barakenyera barahiga.

    Arahaguruka Nkoko ya Gahunga, Rutakomwa. Arahaguruka Irabiro rya Gahuta,
    Rutarindimuka. Arahaguruka Bayija ba Kambiri, Rugomwa. Arahaguruka Bangonera
    ba Ndondoza Ihigiro. Arahaguruka Kamurase ka Bwisheke, Rutakangarana.
    Arahaguruka Kakuba ka Kangonya, Rutagengwa Ruhuzabiri. Arahaguruka
    Cyanyangutura cya Manunga, Ruteranyangabo.

    Bamaze guhiga umutware w’igitero, Igumiro, asaba iminsi, ati: “Iminsi yacu ni
    itandatu, uwa karindwi tugatabara i Rwanda.” Baragenda bamara gatandatu, ku munsi
    wa karindwi bataha ibwami, barara mu mihigo; buracya birirwa bahabwa intwaro:
    abahabwa imbunda barazihabwa, abahabwa amacumu n’imiheto barabihabwa. Uwo
    munsi bigaba Rugando, baza Kazinga, baza Mwizi na Kankaranka, banyura Rujebe
    rwa Kabuganda, i Gorora rya bene Rukari, bananyura i Rukoni rwa Cyabukemwa,
    bagera Rwampara. Amashyo ya Nshenyi arikanga, arahunga, amwe yambukira mu
    byambu bya Rina n’Ibanda, andi yambukira mu byambu bya Butsinda na Bugomora,
    andi ahunga aza i Rwanda […]

    Bwafamba amaze gushuka Ntare, barara mu mihigo ngo bagiye guhuhura
    Abanyarwanda. Ntare agabanyamo ingabo ze imitwe. Abanza kohereza Abanga,
    Abatenganduru n’Inyana. Barara baza ijoro ryose kugira ngo bazasakirane
    n’Abanyarwanda hakiri kare ubwo kandi ni bwo Ntare yatabaje Mwanga umwami
    w’u Buganda amutumyeho Rutarurwa. Mwanga aramuhakanira kuko igihugu cyari
    cyarabaye icy’abazungu atagifite ububasha bwo kohereza ingabo aho yishakiye.
    Intore zimwe za Ntare zari zifite imbunda za Cyarabu (bitaga makoba).

    I. Kumva no gusesengura umwandiko
    1. Erekana impamvu yatumye Ntare Rugingiza ashaka gutera u Rwanda.
    2. Shaka mu mwandiko amazina y’abatware bane bahigiye gutera Rwabugiri.
    3. Hari inama Bwafamba yagiriye umwami w’Abanyankore. Ni iyihe?
    Yayimugiriye kubera kumukunda?
    4. Ukurikije ikivugwamo urasanga uyu mwandiko ari bwoko ki?
    5. Uretse igitero umaze gusoma vuga ibindi bitero waba uzi.
    6. Muri make muri uyu mwandiko haravugwamo iyihe nsanganyamatsiko?
    7. Sobanura uko abatware b’Abanyankore bakiriye igitekerezo cy’umwami
    Ntare cyo gutera u Rwanda.

    II. Inyunguramagambo

    Koresha aya magambo mu nteruro ugendeye ku nyito afite mu mwandiko:
    a) Iyo gihera
    b) Gukura ubwatsi
    c) Guhuhura
    d) Intore
    e) Guhiga
    III. Ubuvanganzo

    1. Tanga ingeri eshanu zo mu buvangazo nyabami wize.
    2. Ukoresheje ubushobozi wungukiye muri uyu mutwe wa mbere, gereranya
    igitekerezo k’ingabo n’ikivugo.
    3. Ibyakorwaga mu gutangira no gusoza igitero wabigereranya ute na gahunda
    ubuyobozi bushyize imbere yo kureba ibyo abantu biyemeje gukora n’uko
    babigezeho?
    4. Hanga ikivugo k’imikarago nibura icumi wishyize mu mwanya w’umuntu
    wirata ubutwari bw’ibikorwa byiza yakoze.




    

    Activities: 0
  • UMUTWE WA 2: UBURINGANIRE N’UBWUZUZANYE

    UMWANDIKO: ABABIRI BAJYA INAMA


    Umuryango wa Kamari na Nyiramana, ni umuryango witeje imbere mu gihe
    nyamara bombi bashakanye ari abakene. Bamaze kurushinga, rubanda rukomeza
    kubaha inkwenene bavuga ko nta cyo bazigezaho. Ariko bo ntibacika intege
    kuko bahamyaga ko ibintu bishakwa ntawubivukana kandi ko abagiye inama
    ntakibananira. Mu mibanire yabo, barangwaga no kumvikana, gufashanya, kujya
    inama no gukorera hamwe. Kubera ko bari baramenyaniye mu mahugurwa
    y’ubuhinzi n’ubworozi bwa kijyambere, umushinga wa mbere batekereje wari uwo
    guhinga no korora. Mu buhinzi bwabo bose barafatanyaga. Kubera ko isambu bari
    bafite itari ihagije, umusaruro wabo ntiwatumaga bashobora gusagurira isoko.
    Umunsi umwe bahinguye, bamaze kurya baratangira baraganira. Maze Nyiramana

    aterura ikiganiro. 

    – Ko mbona ubuhinzi bwacu budatera imbere twatekereje ubundi buryo bwo
    kwiteza imbere?
    – Kagire inkuru. Twakora iki kugira ngo twivane mu bukene?
    – Nge natekereje gukora umushinga w’ubuhinzi bwa kijyambere n’ubworozi
    bw’inkoko z’inyama n’iz’amagi, ahubwo twigire hamwe uko twashakisha
    igishoro. Igihe twahuriraga mu mahugurwa batubwiye ko iyo ufite umushinga
    uteguye neza uwujyana muri banki bakakuguriza amafaranga yo kuwushyira
    mu bikorwa, bityo ukajya ubishyura buhorobuhoro.
    – Nukonuko mugore mwiza! Ni byo koko ababiri bajya inama baruta umunani

    urasana! Reka tubikore dutyo.

    Nyuma y’icyo kiganiro, biyemeza kunonosora umushinga wabo bukeye bagana
    banki gusaba inguzanyo maze barayihabwa. Bidatinze batisha igishanga, maze
    si uguhinga karahava! Umugabo yakurikiranaga umushinga w’ubuhinzi, naho
    umugore akurikirana umushinga w’ubworozi. Batera imbuto z’indobanure, ikirere
    na cyo kirabakundira. Ku isarura rya mbere, bashoboye kwishyura icya kabiri
    k’inguzanyo bari basabye, bagura izindi nkoko z’amagi banubaka ibindi bibuti
    by’inkoko. Ibyo byatumye benshi ndetse no mu babahaga inkwenene bibaza uko
    babakiranye. Ibyo byaterwaga n’uko batari bazi ibanga ryabo ryo kubahana no

    kugirana inama igihe cyose bagiye kugira icyo bakora.

    Bamaze kwishyura umwenda wose wa banki batangira kuzigamira abana bazabyara.
    Biyubakira inzu nziza ya kijyambere baba abakungu barakira karahava. Hashize
    igihe bigira inama yo kubyara abana kubera ko bari bamaze kubona umutungo
    wabafasha kubarera, bidatinze bibaruka abana babiri. Ababyeyi bombi bafatanya
    kubitaho babarerana urukundo, abo bana bahabwa ibyangombwa bikenewe
    nk’indyo yuzuye kandi ifite ubuziranenge, imyambaro ikwiye n’ubuvuzi nyabwo.
    Igihe kigeze babashakira amashuri meza. Babatoza kubahana no gufatanya mu
    turimo tunyuranye two mu rugo. Hashize igihe bongera kwigira inama yo kubyara
    undi mwana wa gatatu. Nk’uko baranzwe n’ubufatanye muri byose, iyo Nyiramana

    yabaga ahugiye mu turimo tunyuranye, Kamari ni we witaga ku ruhinja. 

    Umunsi umwe nyuma y’umuganda, abawitabiriye bamaze kuganira ku
    nsanganyamatsiko y’iterambere, Umuyobozi w’Umudugudu afata ijambo asaba
    Kamari n’umugore we guhaguruka. Maze akomeza agira ati: “Impamvu mpagurukije
    aba bantu ndagira ngo mbasabe ko mubashimira nk’umuryango w’intangarugero
    mu iterambere mu Mudugudu wacu. Ariko kandi ndagira ngo na bo mbasabe

    batwibire ibanga rituma batera imbere kugira ngo tubarebereho.”

    Umunsi umwe nyuma y’umuganda, abawitabiriye bamaze kuganira ku
    nsanganyamatsiko y’iterambere, Umuyobozi w’Umudugudu afata ijambo asaba
    Kamari n’umugore we guhaguruka. Maze akomeza agira ati: “Impamvu mpagurukije
    aba bantu ndagira ngo mbasabe ko mubashimira nk’umuryango w’intangarugero
    mu iterambere mu Mudugudu wacu. Ariko kandi ndagira ngo na bo mbasabe

    batwibire ibanga rituma batera imbere kugira ngo tubarebereho.”

    Kamari asaba Nyiramana kuba ari we ubanza kuvuga, maze Nyiramana aterura agira
    ati: “Iterambere ry’urugo rwacu rishingiye ku buringanire n’ubwuzuzanye bwacu
    kubera ko twiyemeje kujya inama muri byose, tugafatanya kandi tukubahana.” Kamari
    na we yafashe ijambo avuga ko uzakenera inama wese azabasanga bakayimugira.
    Abari aho bose barabashimira maze bataha biyemeje gukurukiza inama bagiriwe
    n’umuryango wa Kamari. Nyuma y’igihe gito, iterambere mu Mudugudu wabo

    ryagaragariraga buri wese.

    I. Inyunguramagambo

    1. Urebera mu merekezo yose, tahura muri iki kinyatuzu amagambo afite
    ibisobanuro bikurikira.
    a) Ibitwenge byo kunnyega umuntu.
    b) Twongere twiteze imbere.
    c) Amafaranga atangiza umushinga.
    d) Gutunganya neza.
    e) Gutanga amafaranga bakaguha umurima wo guhinga mu gihe runaka.
    f) Umuntu ukize ku bintu.
    g) Uburyo bw’ibitsina byombi bwo kugira ubushobozi, uburenganzira
    n’uruhare rugaragara bwo gukorera umuryango n’igihugu muri rusange.
    h) Ubufatanye bugaragarira mu mirimo umugore yunganiramo umugabo ku
    buryo buri wese abarirwa mu murimo runaka mu bwubahane.

    i) Igikorwa cyo kuzamura imibereho myiza.


    2. Koresha mu nteruro amagambo akurikira ugaragaza ko wumva icyo
    avuga mu mwandiko.
    a) Inkwenene
    b) Igishoro
    c) Umukungu
    II. Kumva umwandiko
    1. Ni ba nde bavugwa muri uyu mwandiko? Kuki rubanda bavugaga ko nta cyo
    bazigezaho?
    2. Umuryango w’abavugwa mu mwandiko urangwa n’iki?
    3. Iterambere ry’umuryango wa Kamari na Nyiramana rikomoka he?
    4. Sobanura uko uburinganire n’ubwuzuzanye ari inkingi y’iterambere.
    5. Garagaza akamaro k’umuco wo kuzigama kagaragara mu mwandiko.
    6. Mu mwandiko batubwira ko umuryango wa Kamari wagaburiraga abana
    babo indyo yuzuye kandi ifite ubuziranenge. Sobanura akamaro ko kurya
    indyo ifite ubuziranenge.
    III. Ibibazo byo gusesengura umwandiko
    1. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka ziri mu mwandiko.
    2. Ni irihe somo ryo mu buzima busanzwe twakura muri uyu mwandiko?

    IV. Kungurana ibitekerezo
    Ungurana ibitekerezo na bagenzi bawe kuri iyi nsanganyamatsiko ikurikira: “Ibyiza
    by’uburinganire n’ubwuzuzanye mu Rwanda.”

    IKESHAMVUGO
    Soma umwandiko ukurikira maze usubize ikibazo cyawubajijweho.
    Impanuro z’umubyeyi
    Igihe kimwe Kamana akitse imirimo, yari mu ruganiriro hamwe n’abana be Bukesha
    na Mariza aterura ikiganiro agira ati: “Ariko bana bange mureke tuganire ku busugire
    bw’ururimi rwacu.”
    Kamana: Harya iyo bukeye umworozi w’inka iyo agitangira kuzikama bavuga ko
    agira ate?
    Bukesha: Bavuga ko atangiye kuzikurura amabere.
    Mariza: Reka da! Ariko Bukesha nawe nta byawe! Suzi ko babyita kwinikiza! Mu
    ishuri twarabyize.
    Bukesha: Uzi ko ari byo koko! Ariko nawe hari aho ubyishe: Ntibavuga: “Suzi ko”;
    bavuga:“Ntuzi ko”.
    Mariza: Yego koko. Ngaho noneho nawe vuga uko kurangiza gukama babyita.
    Bukesha: Babyita guhumuza.

    Bukesha: Uzi ko ari byo koko! Ariko nawe hari aho ubyishe: Ntibavuga: “Suzi ko”;
    bavuga:“Ntuzi ko”.
    Mariza: Yego koko. Ngaho noneho nawe vuga uko kurangiza gukama babyita.
    Bukesha: Babyita guhumuza.
    Kamana: Murumva rero ko dukwiye kujya tunoza ururimi rwacu ntiturwangize uko
     twiboneye.Tukamenya imvugo ikoreshwa ku mata nko kuyabuganiza,
     umubanji n’ibindi.
     Tukibuka ko kurangiza koza ibyansi n’ibisabo na byo babyita guhumuza;
     ingoma n’isekuru byasaduka bakavuga ko byariboye n’ibindi ntarondoye. Si
     ibyo gusa kandi: ubu bamwe muri mwe baba bavuze ngo natarondoye,
     ngo ndavuze uti, ngo bimeze ute? n’ibindi. Ibi byose bishobora gutuma
     abazi ururimi rwacu babaseka kandi kurunoza bitagoye. Muge mukurikira
     neza ibyo umwarimu yigisha kandi namwe muge mwihatira kuganira
     mu Kinyarwanda kinoze.
    Ikibazo
    Muri iki kiganiro umubyeyi arashishikariza abana kunoza imvugo yabo. Ubwo
    buryo bwo kunoza imvugo no kuyikesha bwitwa ngo iki? Kora ubushakashatsi na
    bagenzi bawe utahure inshoza y’ubwo buryo unashakishe izindi mvugo zinoze
    zikoreshwa ku nka, ku mata, ku isekuru, ku gisabo, ku ngoma no ku zindi mvugo
    zikoreshwa mu buzima bwa buri munsi.

    Inshoza y’ikeshamvugo

    Ikeshamvugo ni ubuhanga bukoreshwa mu kuvuga no guhanga mu Kinyarwanda.
    Iyo akaba ari imvugo inoze, yuje ikinyabupfura, ifite inganzo kandi ivugitse ku buryo
    bunoze. Ikeshamvugo ahanini, ni imvugo ikoreshwa mu guha agaciro umuntu uyu
    n’uyu cyangwa ikintu iki n’iki bitewe n’akamaro gifite mu muco w’Abanyarwanda,
    bityo hakirindwa gukoreshwa izina ryacyo mu buryo bukocamye. Mu ikeshamvugo ni
    ho hakoreshwa ijambo “Ntibavuga, bavuga.” Umuntu akaba yabasha gutandukanya
    imvugo ikoreshwa ku mwami, ku ngoma, ku nka, ku mata n’ibindi.







    Ikitonderwa
    Ikeshamvugo ntirishingira gusa ku nka, ingoma, amata… ahubwo rinashingira
    ku mvugo dukoresha buri munsi. Ni ngombwa ko imvugo dukoresha iba inoze,
    yubahiriza ikibonezamvugo kandi idashyoma cyangwa ngo ivangavange
    Ikinyarwanda n’izindi ndimi.




    g) Kuvanga indimi
    Iri kosa ryo kuvanga indimi rikorwa akenshi iyo uvuga akoresha Ikinyarwanda
    akivanga n’indimi z’amahanga cyangwa agatanga igitekerezo ke mu Kinyarwanda

    akoresheje imiterere y’izindi ndimi.



    h) Amagambo yerekeye amasano n’indamukanyo
    Iyi mivugire iboneka cyane mu magambo aranga amasano 
    no mu ndamukanyo. Kumpamvu zitandukanye zirimo no
     gutira mu zindi ndimi, usanga abantu batakimenya amagamb
     yabugenewe y’Ikinyarwanda.






    ISUZUMA RISOZA UMUTWE WA KABIRI
    Soma umwandiko ukurikira maze usubize ibibazo byawubajijweho.
    Uburinganire n’ubwuzuzanye mu iterambere ry’umuryango
    Kugira ngo umuryango utere imbere hakenerwa ibintu byinshi kandi binyuranye,
    birimo ibiribwa bihagije, uburezi, ubuzima buzira umuze, umutekano, ubukungu
    n’ibindi. Iyo urebye neza ariko hari ikintu k’ibanze gikwiye guhabwa agaciro
    mbere ya byose mu kubaka iterambere rirambye ry’umuryango. Hari abemeza
    ko iyo hatitawe ku ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye usanga mu muryango
    hari icyuho kandi kiganisha ku mibereho mibi.

    Kugira ngo umuryango wihaze mu biribwa niba utunzwe n’ubuhinzi n’ubworozi,
    ingufu z’umugabo n’umugore ziba zikenewe kuko nta n’umwe ukwiye guharira
    undi umurimo uyu n’uyu ahubwo bose bagomba kunganirana bityo bakagera
    ku musaruro ushimishije kuko bose baba babishyizeho umwete. Urugero
    twafata hano, ni nk’igihe umugabo n’umugore baba biriranywe bahinga igihe
    cyo guhingura hagomba guterwa intabire umwe muri bo akaba yakwiyumvisha
    ko icyo gikorwa kitamureba yewe akaba atanakora imbagara ngo akeka ko uwo
    murimo utamugenewe. 

    Ikindi umuntu yavuga kuri iyi ngingo ni uko ubworozi busaba gushirika ubute
    no guhozaho kugira ngo amatungo akenurwe ku kigero gishimishije bityo na
    yo atange umusaruro. Iyo hari umwe mu bagize umuryango wiyumvisemo ko
    atakora umurimo runaka wo mu bworozi aba ateshutse kuko igihombo kiba kiri
    ku muryango wose.

    Uburezi bw’abana mu muryango ni inkingi ikomeye y’iterambere. Mu burezi
    umugore cyangwa umugabo agomba gutanga umusanzu ufatika nta kwitana ba
    mwana kuko umwana apfa mu iterura. Ikindi kandi nta n’umwe ukwiye kumva
    ko uburere umwana aherwa mu muryango bugenewe gutangwa n’umwe muri
    bo ahubwo bose bagomba gutahiriza umugozi umwe kugira ngo bubake ejo
    hazaza h’abana babo. Inyana ni iya mweru; abana na bo bafata urugero rwiza ku
    babyeyi babo ugasanga abahungu n’abakobwa buzuzanya muri byose.

    Umuryango udafite ubuzima buzira umuze nta cyo uba ushingiyeho, ni yo
    mpamvu umugabo n’umugore bakwiye kwita ku buzima bwabo n’ubw’abo
    bashinzwe kurera. Iyo havuzwe ingingo y’ubuzima humvikana kwirinda indwara,
    gushyiraho uburyo buhamye bwo kunoza imikorere mu by’ubuvuzi no kuvurizwa
    igihe iyo hari uwarwaye.

    Ni yo mpamvu rero yaba umugabo cyangwa umugore, umwana w’umuhungu
    cyangwa umukobwa, bakwiye kwita ku buzima bwabo n’ubw’abandi kuko bose
    bibareba. Urugero rwatangwa hano ni uko umwana atarembera mu rugo nyina 
    adahari kuko abagabo bamwe bumva ko kujyana umwana ukiri muto kwa
    muganga cyangwa kumukingiza bigenewe abagore gusa. 

    Umutekano wo mu muryango na wo ni ngombwa. Iyo hubahirijwe uburenganzira
    bwa buri muntu bwaba ubwo agenerwa n’amategeko cyangwa umuryango,
    usanga urugo rufite amahoro arambye, kuko nta n’umwe utsikamirwa hitwajwe
    ko ari uyu n’uyu. Aha rero ni ho uburinganire bugaragarira kuko abantu bose
    bareshya imbere y’amategeko.

     Ubukungu ni ikintu k’ingenzi mu muryango no mu gihugu muri rusange.
    Ubukungu rero ntibumanuka mu ijuru ahubwo buraharanirwa. Baca umugani
    mu Kinyarwanda ngo: “Abishyize hamwe ntakibananira”, buri wese mu bagize
    umuryango agomba kumva ko kugira ngo umuryango utere imbere agomba
    kubigiramo uruhare, kandi byose bishoboka iyo hari ubushake. Nta n’umwe
    ugomba kwitinya ngo iki n’iki kigenewe uyu n’uyu ahubwo bagomba kunganirana
    muri byose. 

    Muri make abagiye inama Imana irabasanga, kandi umutwe umwe wifasha
    gusara ntiwigira inama. Iterambere rihera mu rugo rikagukira mu muryango
    mugari rigakwira Igihugu cyose. Uwiba ahetse aba abwiriza uwo mu mugongo,
    babyeyi urugero muha abana ni rwo bakurikiza. Umuryango uhamye urakenewe
    ngo Igihugu gitere imbere. Ni ngombwa kandi ko habaho amahirwe angana
    ku bitsina byombi. Ni inshingano ya buri wese kugira uruhare rugaragara mu
    kubaka umuryango muzima urangwa n’uburinganire n’ubwuzuzanye kuko ari
    byo shingiro ry’iterambere ry’umuryango.

    I. Kumva no gusesengura umwandiko
    1. Ni ibihe bintu by’ingenzi bivugwa mu mwandiko bya ngombwa mu
    iterambere ry’umuryango?
    2. Kuki ibyo byose bitagerwaho bidashingiye ku buringanire n’ubwuzuzanye?
    3. Ku bwawe iyo havuzwe uburinganire wumva iki?
    4. Ese ubona bikwiye ko umugore cyangwa umugabo basiganira umurimo
    runaka kandi bose bawushoboye?
    5. Uburere bw’abana buhuzwa bute n’uburinganire n’ubwuzuzanye muri uyu
    mwandiko?
    6. Vuga muri make uko uyu umwandiko ugaragaza uburinganire
    n’ubwuzuzanye.
    7. Garagaza imigani y’imigenurano yakoreshejwe muri uyu mwandiko ifitanye
    isano n’uburinganire.
    II. Inyunguramagambo
    1. Koresha aya magambo akurikira mu nteruro zigaragaza ko wumva icyo
    asobanura mu mwandiko.
    a) Umuze
    b) Umwete
    c) Ubute
    d) Icyuho
    e) Intabire
    2. Huza buri jambo n’igisobanuro cyaryo.


    III. Ikeshamvugo
    1. Kosora umwandiko ukurikira ukoresheje imvugo inoze.
    Amashyo y’iwacu

    Mu muryango wacu muri iyi minsi twahiriwe n’ubworozi, amatungo abyara ari
    menshi. Ubwo rero murumva ko dufite inyana nyinshi zikivuka zibera mu kiraro
    cyazo. Ni muri urwo rwego abana tuvukana bamerewe neza binywera amata y’inka
    ikibyara. Iyo umushumba wazo atangiye gukama, umukobwa tuvukana ni we uba
    hafi ngo asubize inyuma inyana itamukoma akayamena. Iyo ayisubije inyuma, mba
    ndi hafi ngahita mfata ibyatsi nkayihanagura.

    Ubundi inka zacu twajyaga tuziha umubirizi zimaze gukamwa none isekuru
    twawusekuragamo yarasadutse, dadi akaba ateganya kubaza indi no kugura ikindi
    gisabo vuba aha.Uwo mushumba wacu akunda gukama akoresha amaboko yombi,
    yarangiza gukama tukayasuka mu byansi, tukayatereka ku meza aho abikwa.Ubwo
    inka tukazijyana aho zirisha ari na ho mpurira n’amaniga yange.


    3. Hanga umwandiko uvuga ku mwami cyangwa ku bworozi bw’inka
    ukoreshemonibura amagambo icumi y’ikeshamvugo ku mwami cyangwa ku
    nka uyaceho akarongo.

    Activities: 0
  •  7b

    Umwinjizo w’umukino
    Muri uyu mukino: “Ubwenge buza ubujiji buhise”, muriyumviramo ukuntu
    Nyinawumuntu, yatsimbararaga ku myumvire idahwitse yo kubyara abana
    benshi, ngo akunde yororoke nk’umusenyi wo ku nyanja. Nyamara yagiye ku kigo
    nderabuzima, na bwo ku bwa burembe, yumvise uko urubyiruko rugisha inama
    rushaka kumenya iby’ubuzima bw’imyororokere, ndetse n’abatanze ubuhamya ku
    byiza byo kuboneza urubyaro, afata ikemezo cyo guhinduka no kuba intumwa nziza

    ku bandi bafite imyumvire itaboneye. 

    Abakinnyi dusanga muri uyu mukino n’imiterere yabo.
    Nyinawumuntu: Ni umugore ubyara indahekana. Nyuma y’igihe kirekire
    ahora mu makimbirane n’umugabo we yaje kwisubiraho.
    Mugwiza: Ni umugabo wa Nyinawumuntu. Ashyira mu gaciro, ndetse
    yifuza ko we n’umugore we baboneza urubyaro.
    Mugisha: Ni umugabo uri mu kigero k’imyaka 43. Na we yacengewe
    n’umuco wo kuringaniza urubyaro ndetse abishishikariza
    abandi.
    Iribagiza: Ni umuyobozi w’Ikigo Nderabuzima cya Kinigi akaba
    n’inzobere mu bijyanye n’ubuzima bw’imyororokere no
    kuboneza urubyaro.
    Fofo: Ni umukobwa uri mu kigero k’imyaka 20 ukora mu kabari.
    Akunze guhura n’ikibazo cy’abagabo bamushuka ko
    bamukunda, akabima amatwi.
    Gwiza: Ni ingaragu afite imyaka 21. Akunda gushukwa n’urundi
    rubyiruko ngo akore imibonano mpuzabitsina ariko akagira
    amakenga ndetse agakomera ku bumanzi bwe.
    Murenzi: Ni umusore w’ibigango n’igikuriro. Afite imyaka 23. Azwiho
    gutwara abagore b’abandi.

    Gakwaya: Ni se wa Murenzi, agisha inama kandi ni inyangamugayo.

    Igice cya mbere
    Agakino ka mbere
    Aka gakino karakinirwa mu ruganiriro kwa Mugwiza na Nyinawumuntu. Ni mu
    gitondo bambaye imyambaro idashamaje nk’abakene, Mugwiza yicaye ku ntebe ya
    kinyarwanda, Nyinawumuntu yicaye ku kirago; mbese biragaragara ko bari mu rugo

    rutifashije. 

    Mugwiza: (Yicaye wenyine yiyumvira) Mbe Nyinawumu...?
    Nyinawumuntu: ( Ijwi ryumvikanire kure, ndetse abanze kwisyigiza) Asyi! Ariko
    wowe ni uguhora umpamagara gusaaa! Vuga ndakumva!
    Mugwiza: (Yimyoze ) Igira hino uce akabogi ku muce ariko ngire icyo
    nkwibariza, ntuzi ko ijambo ryiza ari mugenzi w’Imana kandi
    ubamba isi ntakurure!
    Nyinawumuntu: Ubu ntunzindukiye ntarikorera uturimo di! Vumvura vuba
    wasanga ari ikinkiza uyu muruho n’agahinda nterwa n’uru
    rugo rutindi!
    Mugwiza: Ariko uzitonganya uzageze ryari? Ayo maganya uhorana
    ukagira ngo si wowe wayikururiye n’izo ndahekana zawe?
    Nyinawumuntu: Ugize ngo iki...? Umpamagariye kuntuka se? Mva iwacu hari
    inda naje nikoreye ku mutwe? Ariko koko bararya zikishyura!
    Umenye ko umanika agati wicaye wajya kukamanura
    ugahaguruka!Nta soni!
    Nyinawumuntu: Ntuza ntuza iki? Ni uko usanzwe ndakuzi kandi uhishe
    mu nda ntiyibwa n’imbwa. Uhora umbwira ngo mbyara
    nk’urukwavu! Ariko ni abange koko! Ko utamfasha kubarera
    se, shyuhuhuuu! Ariko nagorwa nagorwa!
    Mugwiza: (Ase nugira uburakari) Hama hamwe uwanze kumva ntiyanze
    no kubona. Nkubwira ngo uboneze urubyaro, ukananira!
    Icara urambye wumve ingaruka!
    Nyinawumuntu: Wahondaga utanoga di! Ngo bagire ngo! Umuturanyi
    wacu ko yihaye kuboneza urubyaro, byagenze bite? Nta bo
    wumva babisamiraho se? Abapagani gusa! Ijambo ry’Imana
    riratubwira riti: “Mubyare mwororoke mugwire mwuzure isi,
    mungane nk’umusenyi n’inyenyeri.” Ni nde wababwiye ko isi
    yuzuye se?
    (Atuje cyane asa n’uwinginga) Nyamara nkubwire saro
    risumba ayandi nahawe na Rudasumbwa, amahane yawe
    nta cyo azakugezaho! Nashakaga kukubwira ngo tuge
    kugisha inama ku kigo nderabuzima, cyane ko numvise
    umuhwituzi avuga ko ku Kigo Nderabuzima cya Kinigi
    hari iyo gahunda yo kugira inama abaturage ku bijyanye
    n’ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.
    Nyinawumuntu: (Acururuke gato) Nange mbikenge undi mukiro wari
    umpamagariye umuseke ugitamuruka mu cyoko!
    Ibitesha umuntu igihe ntibibura! Batanga se utujumba
    n’udushyimbo byibura ngo twihere abana? Izo
    mburamukoro gusa! Ugeyo wenyine n’ubundi uwiruka mu
    ntabire y’undi ntabura amaguru. Nge sinishoboreye ngiye
    kwihingira! (Ahaguruke agende, Mugwiza asigare wenyine
    yumiwe)

    Mugwiza: (Atuje cyane) Tuza ariko nivugiraga mugore nkunda weze
    inono ku menyo, kibero kezeho amaribori, ukaba ikemezo
    cy’urugwiro. Nagira ngo twiganirire iby’ubu buzima bwacu,

    tuza rwose.

    Nyinawumuntu: Ntuza ntuza iki? Ni uko usanzwe ndakuzi kandi uhishe
    mu nda ntiyibwa n’imbwa. Uhora umbwira ngo mbyara
    nk’urukwavu! Ariko ni abange koko! Ko utamfasha kubarera
    se, shyuhuhuuu! Ariko nagorwa nagorwa!
    Mugwiza: (Ase nugira uburakari) Hama hamwe uwanze kumva ntiyanze
    no kubona. Nkubwira ngo uboneze urubyaro, ukananira!
    Icara urambye wumve ingaruka!
    Nyinawumuntu: Wahondaga utanoga di! Ngo bagire ngo! Umuturanyi
    wacu ko yihaye kuboneza urubyaro, byagenze bite? Nta bo
    wumva babisamiraho se? Abapagani gusa! Ijambo ry’Imana
    riratubwira riti: “Mubyare mwororoke mugwire mwuzure isi,
    mungane nk’umusenyi n’inyenyeri.” Ni nde wababwiye ko isi
    yuzuye se?
    (Atuje cyane asa n’uwinginga) Nyamara nkubwire saro
    risumba ayandi nahawe na Rudasumbwa, amahane yawe
    nta cyo azakugezaho! Nashakaga kukubwira ngo tuge
    kugisha inama ku kigo nderabuzima, cyane ko numvise
    umuhwituzi avuga ko ku Kigo Nderabuzima cya Kinigi
    hari iyo gahunda yo kugira inama abaturage ku bijyanye
    n’ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.
    Nyinawumuntu: (Acururuke gato) Nange mbikenge undi mukiro wari
    umpamagariye umuseke ugitamuruka mu cyoko!
    Ibitesha umuntu igihe ntibibura! Batanga se utujumba
    n’udushyimbo byibura ngo twihere abana? Izo
    mburamukoro gusa! Ugeyo wenyine n’ubundi uwiruka mu
    ntabire y’undi ntabura amaguru. Nge sinishoboreye ngiye
    kwihingira! (Ahaguruke agende, Mugwiza asigare wenyine

    yumiwe)

    Agakino ka kabiri
    Aka gakino karakinirwa mu gikari cy’urugo kwa Mugwiza n’umugore we
    Nyinawumuntu agaragara ko atwite. Nyinawumuntu afite isuka mu ntoki
    nk’ugiye guhinga, Mugisha aze kubakangurira kwitabira amahugurwa,
    bazane udutebe bicareho baganire, utwana ikenda tw’indahekana dushonje
    twambaye ubucabari twicaye ku muryango w’inzu tubitegereza.
    Mugwiza:
    Ubu koko amaherezo azaba ayahe?
    Nyinawumuntu: (Akubite igitwenge aseke cyaneee) Ngo amaherezo azaba
    ayahe? Ubaye wa wundi uhora yibaza iby’uko bwira n’uko
    bucya se! (Aririmbe yishongora: Ese ko bucya bukiraaa

    amahereeezo azaba ayahe weee!)

    Mugwiza: (N’ijwi ryihanangiriza) Ariko Nyinawumu! Uwiruka atizwa
    umurindi n’umwirukankana koko. Sinzongera kukubwira
    ibyo kuboneza urubyaro no kumenya iby’imyororokere,
    gusa uzirengere ingaruka. (Ahite yumva umuntu ubaramutsa)
    Mugisha (N’ijwi risa n’irirenga) Mwaramutse aba hano? Ni Mugisha
    ubasuhuza.
    Mugwiza: Mwaramutse? (Mugisha yinjire)
    Nyinawumuntu: Ese ni wowe Mugi, ko uturamukiye se, uragenzwa n’iki?
    Reka nzane udutebe two kwicaraho. (Azane udutebe twa
    kinyarwanda bicare)
    Mugisha: Ni ubuhoro ariko! Numvise mwari mu kiganiro ariko
    musakuza, nza kureba ibyo murimo!
    Nyinawumuntu: Sinzi ibyo yari arimo ambwira ra!
    Mugisha: Umva kandi. (Aseke gato ) Ntubizi kandi numvaga muvuga
    ku ngingo nziza?
    Nyinawumuntu: Yewe ga yewe ga! Uzi ko uwububa abonwa n’uhagaze bahu!
    Burya bwose wumvirizaga ibyo twavugaga?
    Mugisha: Oya sinumviriza abantu. Nihitiraga amagambo agira atya
    angwa mu gutwi.
    Mugwiza: Ni byo rata twavugaga ibyo kujya kugisha inama ku kigo
    nderabuzima, ku bijyanye n’ubuzima bw’imyororokere no
    ku kuboneza urubyaro.
    Mugisha: Ntiwumva; nange ubu ndi kugana ku kigo nderabuzima.
    Namwe abahwituzi babagezeho?
    Mugwiza Batugezeho ariko nararigushije, Nyinawumuntu yanze
    andaba ivu mu gahanga! Aracyari wa wundi boshye
    akabaye icwende koga nti...reka nicecekere nako.
    Mugisha: Ubwo se yabikora bahu? Dore ubu bukene bw’akarande
    buterwa no kuba mutaraboneje urubyaro. Rero ndabona
    anatwite indi!
    Mugwizae. Ntidushobora kubona ibitunga abana
    bahora bicira isazi mu jisho, kwambara ukuri byo
    barabimenyereye, kubavuza ni ikibazo! Icyangira umuntu

    gitera agahinda gusa!

    Mugisha: Izo ni ingaruka nyine! Aho isi igeze kirazira kikaziririzwa
    kubyara abo udashoboye kurera, kuko ni ukwiyica uhagaze
    ukica n’ubuzima bw’abo ubyara.

    Nyinawumuntu: (N’agasuzuguro) Mwasomye ntimwasogongeye ariko!
    Ubuzima bwicwa n’iyo miti njya numva! Nge hari icyo ntaka
    uretse ubukene?
    Mugwiza: Yego nyine iyo tubyara abo dushoboye kurera, ntuba utaka
    ubwo bukene!
    Nyinawumuntu: (Ase n’ugira amakenga) Gute se?
    Mugisha: Igihe uta urera abana barenga ikenda bose, iyo uza kuba
    ufite babiri uba ugikoresha mu kubashakira ibibatunga no
    kubateganyiriza ejo hazaza.
    Mugwiza: Si uko! Ubu se baziga koko, kandi ubu amashuri ari wo
    murage? Kera ababyeyi bagiraga iminani baragaga abana
    babo. Ubu abacu tuzabaraga iki?
    Nyinawumuntu: Nimuhebere urwaje rero, none se twakwihakana urubyaro
                                        rwacu.
    Mugisha: Guhunga ibibazo si ubutwari ni ubugwari bukabije, kuko
    intore ntiganya ishaka ibisubizo. Byongeye kandi Leta y’u
    Rwanda nta we ishaka ko abaho nabi aririra mu myotsi.
    Ubu se mwe gahunda ya Gira Inka Munyarwanda ntiri hafi
    kubageraho!
    Nyinawumuntu: (N’ibyishimo byinshi) Ni byo se! Ayo ni amareshyamugeni
                                     have sigaho!
    Mugisha: Ni ukuri rwose. Gusa mugomba kwitabira gahunda za Leta
    zirimo kuboneza urubyaro, kugana ibigo nderabuzima
    mukagisha inama ku buzima bwanyu, n’ibindi. Isaha ziragiye
    ahubwo muze tugende tudatinda.
    Mugwiza: Nge nahagurutse. Haguruka nawe Nyinawumu... Singenda
    ngusize!
    Mugisha: Ntiwumva ko nta rundi rwitwazo Nyinawumu...! Erega
    gahunda za Leta kuzitabira ni byiza birigisha kandi
    bigafasha abantu no guhindura imyumvire!
    Nyinawumuntu: (Abanze kwiyumvira) Tugende ariko ni uko abaye wowe
    Mugi...!

    Mugwiza
    : Nyinawumu? Tuvugishije ukuri, hari uko ntakugize
    ukananira?
    Nyinawumuntu: Wowe se ko utifungishije ngo baguhindure ikiremba?
    Mugwiza: Byo se nari kubikora tutabyumvikanyeho? Erega byose
    bikorwa mu bwumvikane, mu bufatanye n’ubwuzuzanye
    bw’abashakanye
    Mugisha: Ni ukuri rwose. Gusa mugomba kwitabira gahunda za Leta
    zirimo kuboneza urubyaro, kugana ibigo nderabuzima
    mukagisha inama ku buzima bwanyu, n’ibindi. Isaha ziragiye
    ahubwo muze tugende tudatinda.
    Mugwiza: Nge nahagurutse. Haguruka nawe Nyinawumu... Singenda
    ngusize!
    MugishaNtiwumva ko nta rundi rwitwazo Nyinawumu...! Erega
    gahunda za Leta kuzitabira ni byiza birigisha kandi

    bigafasha abantu no guhindura imyumvire!

    Nyinawumuntu: (Abanze kwiyumvira) Tugende ariko ni uko abaye wowe
    Mugi...!
    Mugwiza: Nyinawumu? Tuvugishije ukuri, hari uko ntakugize
    ukananira?
    Nyinawumuntu: Wowe se ko utifungishije ngo baguhindure ikiremba?
    Mugwiza: Byo se nari kubikora tutabyumvikanyeho? Erega byose
    bikorwa mu bwumvikane, mu bufatanye n’ubwuzuzanye

    bw’abashakanye.

    Mugisha: Erega ntibinabuza umuntu gukora imibonano
    mpuzabitsina, bibuza kororoka gusa. Uzi ko mutazi ubuzima
    bwanyu bw’imyororokere! Mureke twihute ndabizi ku kigo

    nderabuzima murahungukira byinshi. (Bahaguruke bagende)

    Igice cya kabiri
    Agakino ka mbere
    Aka gakino karakinirwa ku kigo nderabuzima, karakinwa na Iribagiza, Fofo,
    Gwiza, Gakwaya, Murenzi, Mugisha, Mugwiza na Nyinawimuntu. Iribagiza ari

    kugira inama abaturage bicaye mu gacaca, bacoca amagambo.

    Iribagiza: (Asuhuze abo bari kumwe) Muraho mwese! Nimugire
    ubuzima bwiza, mukure muzi ubuzima bw’imyororokere
    kandi mwororoke muringaniza urubyaro! Nagira ngo
    abafite ibibazo byihariye, duhereye ku rubyiruko, babanze

    babitugezeho tubone aho duhera.

    Fofo: Nitwa Fofo mfite imyaka makumyabiri, nkora mu kabari.
    Abagabo n’abasore bantesha umutwe bambwira ko ndi
    mwiza, bakankorakora cyangwa bagashaka kunsoma iyo ndi

    mu kazi, nkabyanga. Nakora iki ngo banshikeho?

    Gwiza: Nange nitwa Gwiza mfite imyaka 21. Bagenzi bange bahora
    banyumvisha ko nkwiye gushaka abakobwa cyangwa
    abagore dukorana imibonano mpuzabitsina, ngo ni
    bwo nzakira ibishishi mu maso n’ubugabo bwange ngo
    bugakura neza da! Ni byo koko?
    Gakwaya: Nge mungire inama, uyu muhungu wange Murenzi, numva
    bamwita umupfubuzi ngo abagore benshi ni we bayobotse.
    Iyo ngeso ntizatuma yisazira. (Abari aho bose bumirwe

    batangire kujujura)

    IribagizaNdabashimiye kuba mugishije inama ku bibazo muhura
                          na byo, mu rwego rwo kumenya ubuzima bwanyu

                          bw’imyororokere. Kuvugisha ukuri ni indangagaciro ikwiye

                      kuturanga. Reka mpere ku kibazo cya Fofo. (Ahamagare

                      Fofo) Fofo we?

    Fofo:           Karame!
    Iribagiza: Abo bagabo bagushuka bagukorakora, bikubaho
    buri munsi? Ese na bagenzi bawe mukorana ni ko

    bibagendekera? 

    Fofo: Yego, ariko buri wese arimenya. Abenshi barabakorakora,
               bagasangira inzoga, bakabahonga amafaranga ndetse
               hari n’abemera gutahana na bo. Nge rero numva

               ntawankorakora atarankoye

    Iribagiza: Ni byo koko abakobwa bahura n’ababashuka bashaka
    kubashora mu ngeso mbi z’ubusambanyi, kubashora
    mu biyobyabwenge, kubacuruza mu mahanga n’ibindi
    byinshi biteye agahinda. Buri wese agomba kwimenya,
    akifata, akirinda izo nkozi z’ibibi ziba zishaka kubata mu
    kangaratete, ukaba watwara inda idateganyijwe cyangwa
    y’imburagihe. Ushobora no kwandura indwara zandurira mu
    mibonano mpuzabitsina. Komera ku mugambi wawe wo
    kwimenya, ukomera ku busugi bwawe. Si byo?
    Fofo:      Murakoze kungira inama nziza!
    Iribagiza: Wowe rero Gwiza. Umubiri w’umuntu ugira imisemburo
    igenda itera impinduka bitewe n’ikigero ugezemo iyo ukura.
    Ibishishi ufite ni ukubera ikigero cy’ubukure ugezemo.
    Ntaho bihuriye no gukora imibonano mpuzabitsina. Naho
    iby’ubugabo bwawe, ingingo z’umubiri w’umuntu zikura
    uko Imana yazigennye n’uko yaziremye, keretse bahayeho
    impamvu y’ubumuga runaka. Kandi na bwo umuntu
    ugize ikibazo ajya kwa muganga, abaganga bakamufasha.

    Hanyuma wowe Mure! Ibyo so yakuvuzeho ni byo?

    Murenzi: (Adidimanga) Urumva nyine, nyine, urumva... Ni ni ni byo

    rwose simbihakana. (Abantu bajujure)

    Iribagiza: (Acecekeshe abari mu nama) Ubwo se uzi ibibazo urimo

    kwikururira?

    Murenzi: Ibihe bibazo se kandi? Ni umwuga wange. Abashaka
    iyo ndyo barayibuze ndayibagaburira. None se wabona
    imboga ukazirengeshwa? (bamwe bagwe mu kantu, Gwiza

    akwenkwenuke, ubona ko bidasanzwe kumva ibyo bintu)

    Iribagiza: Mbabajwe n’uko ubivugana ishema aho kwigaya. Iyo
    si indangagaciro y’umuco wacu. Ubwo uzi indwara
    uzanduriramo nka Sida, imitezi, uburagaza, mburugu
    n’izindi? Bavandimwe muri aha, dufatanye kubyamaganira

    kure.

    Murenzi: (Avugane agahinda) Rwose mumbabarire byose
    nabiterwaga n’ubujiji, kandi mbarahiriye ko ntazabisubira

    ukundi.

    Iribagiza: Mumfashe gushimira Murenzi wiyemeje guhindura
    imyitwarire akaba atazongera kwijandika mu bikorwa
    by’urukozasoni. Noneho tubaze na bariya babyeyi
    bagire icyo batubwira ku byiza byo kumenya ubuzima
    bw’imyororokere no kuboneza urubyaro. ( Bose bamukomere

    amashyi) Reka twumve Mugisha ibyo atubwira.

    Mugisha: (Age imbere) Murakoze kumpa ijambo, baca umugani
    ngo: “Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri hafi!”
    Ngishakana n’umugore wange Beza, twabanje kubura
    urubyaro, tujya mu bapfumu biba iby’ubusa. Twagiye
    kwa muganga, batugira inama, ikibazo cyacu kirakemuka,
    tubona umwana. Ubwo umugore wange ati: “Nkababyara
    nkimara agahinda!”(akubite agatwenge) Nange nti:
    “Nyabuna aho ibihe bigeze tugomba kuboneza urubyaro.”
    Kuva ubwo ntitwongeye gucana uwaka, amahoro mu rugo
    agenda nka Nyomberi. (yitse umutima gato) Nuko kera
    kabaye, tuza guhura n’umubyeyi ukiri muto cyane rwose,
    afite utwana tune tw’indahekana, twambaye ubucabari,
    umwanda ari wose, inzara sinababwira, mbese ubona ko
    bazahajwe n’ubukene. Umugore wange ahita aturika ararira.
    Mubajije icyo abaye ati: “Mbabajwe na turiya tuziranenge!”
    Naramubwiye nti: “Natwe nitutaboneza urubyaro ngurwo
    urudutegereje.” Ati: “Uramenye uramenye niba ari ibi
    ntitugomba kuzarenza abana babiri, ubundi tugafata akana
    kamwe muri utu tukakarera, tukagabanyiriza umuruho iyi
    ndushyi.” Ibyo twabishyize mu bikorwa, none ubu tumaze
    gutera imbere, abana bacu twarabakujije, turabateganyiriza,
    biga heza, dutuye neza, tumeze neza rwose. Muntu uri aha
    hitamo imara ipfa kuzabaho neza nkatwe cyangwa kuba
    magorwa. Ni ibyo nababwira. Murakoze! (Bamukomere

    amashyi menshi)

    Iribagiza: Ndumva nta kindi nakongeraho. Kumenya ubuzima
    bw’imyororokere no kuboneza urubyaro ntako bisa. Ni
    urufunguzo rw’imibereho myiza, iterambere, ibyishimo
    n’umugisha mu muryango. (Abaze niba hari ushaka kugira

    icyo yongeraho)

    Nyinawumuntu: Mbashimiye inama nziza mutugejejeho. Rwose kugeza
    ubu, nari naranangiye umutima, naranze kumva ibyiza byo
    kuboneza urubyaro, none ndabimenye. Nabitonganiye
    n’umugabo wange igihe kirekire, yagira ngo aravuze nti:
    “Kavuge idahiye!” Nari naramuhinduye umupagani utazi
    ijambo ry’Imana kugeza mbyaye abana ikenda bose
    kandi ejobundi nzabyara undi. Rwose musabye imbabazi
    imbere yanyu ambabarire. Nubwo nisamye nasandaye!
    Ubu niyemeje kubabera intumwa ku bandi bose bafite

    imyumvire idakwiye nk’iyo nari mfite. 

    Iribagiza: Mumfashe dushimire uyu mubyeyi. (Bose bamukomere
    amashyi menshi) Mwumvise ko tugomba kwitabira
    inyigisho ku buzima bw’imyororokere tukamenya
    imihindukire y’imibiri yacu, tukaboneza urubyaro kandi
    tukamenya indangagaciro na kirazira by’umuco wacu.
    Twese tumenye ubuzima bwacu. Mugire amahoro.
    Nyinawumuntu: Bahaguruke bahoberane n’ubwuzu bwinshi (Abari aho
    na Mugwiza : bakome mu mashyi.)

    I. Inyunguramagambo
    1. Sobanura amagambo akurikira ukurikije uko yakoreshejwe mu mwandiko.

    a) Guca akabogi
    b) Umuce
    c) Indahekana
    d) Babisamiraho
    e) Umuseke ugitamuruka mu cyoko
    f) Intabire
    g) Umurindi
    h) Baragaga
    i) Nimuhebere urwaje
    j) Kuririra mu myotsi
    k) Amareshyamugeni

    l) Mu kangaratete

    2. Uzuza interuro zikurikira wifashishije amagambo akurikira yakoreshejwe mu

     mwandiko: urubyaro, indahekana, amareshyamugeni, ihame, imyororokere.

    a) Ni ngombwa ko abana bakibyiruka bamenya ubuzima bw’….………yabo.
    b) Amagambo ashukishwa abakobwa ni …………….
    c) Kuboneza ……………bituma abana bakura neza.
    d) Abana ba Kabanyana ni …..……… kuko barutana umwaka umwumwe.

    e) Umuryango wubahiriza ……………. ry’ubwuzuzanye utera imbere.

    3. Sobanura iyi migani y’imigenurano yakoreshejwe mu mwandiko.
    a) Ubwenge buza ubujiji buhise.
    b) Ijambo ryiza ni mugenzi w’Imana.

    c) Umanika agati wicaye wajya kukamanura ugahaguruka.

    4. Vangura interuro zijyanye no kuboneza urubyaro mu nteruro zikurikira.
    a) Ni byiza kubyara abo ushoboye kurera.
    b) Abantu barabyara Imana ikabarerera.
    c) Kubaho nabi mu muryango biterwa no kuboneza urubyaro.
    d) Umuryango waboneje urubyaro ubaho neza.
    e) Gukurikiza inama z’abaganga n’abajyanama b’ubuzima.
    f) Kugira ubuzima bwiza bituruka ku kubyara indahekana.
    g) Mubyare mugwire isi mungane nk’inyenyeri zo mu kirere.
    h) Kutabasha gushyira abana mu ishuri bituruka rimwe na rimwe ku kutaboneza
     urubyaro.
    i) Guteganyiriza umuryango bijyana no kuboneza urubyaro.
    j) Ubukene bw’akarande bushobora guterwa no kubyara abo udashoboye

     kurera.

    II. Ibibazo byo kumva umwandiko
    1. Kumenya ubuzima bw’imyororokere bisobanuye iki?
    2. Kuki Mugisha na Beza babayeho neza?
    3. Amakimbirane ari mu rugo rwa Mugwiza na Nyinawumuntu aterwa n’iki?
    4. Ese n’abagabo baboneza urubyaro? Sobanura.
    5. Urubyiruko rushobora gukura he amakuru arwigisha ubuzima
     bw’imyororokere?
    6. Usanga urubyiruko rumenye neza ubuzima bw’imyororokere byarumarira iki?
    7. Sobanura iyi migenurano yakoreshejwe mu mwandiko:
    8. Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri hafi.
    9. Ntawukorakora uwo atakoye.

    10. Sobanura akamaro ko kuboneza urubyaro kavugwa mu mwandiko

    III. Ibibazo byo gusesengura umwandiko
    1. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka dusanga mu mwandiko.
    2. Ku bwawe urumva ari iyihe nsanganyamatsiko ivugwaho mu mwandiko?

     Kubera iki?

    IV. Kungurana ibitekerezo
    Gereranya imyitwarire y’abanyarubuga wumvise mu mwandiko n’ubuzima

    busanzwe bwa buri munsi.

    IKINAMICO

    1. Inshoza y’ikinamico
    Ikinamico ni igihangano kifashisha uburyo bwo gukina imico y’abantu itandukanye.
    Mu ikinamico herekanwa umuco, ibikorwa, imyifatire, imigenzo…by’abantu. Uwo
    mukino ushobora kubera mu ruhame imbere y’abantu cyangwa ukanyuzwa mu
    bikoresho by’ikoranabuhanga by’inyakiramajwi nka radiyo n’iby’iyumvabona nka
    tereviziyo, mudasobwa n’ibindi. Ikinamico iba igamije kwigisha, gukosora ingeso

    n’imyifatire mibi, gushishikariza abantu kugenza neza n’ibindi.

    Ikinamico ishobora kugaragaza ibikorwa by’umuntu umwe cyangwa benshi.
    Ishobora kandi gukinwa n’umuntu umwe ugenda yihinduranya, gusa akenshi iba

    ikinwa n’abantu benshi.

    2. Uturango tw’ikinamico
    Ikinamico ihimbye neza igomba kuba igaragaramo uturango dukurikira:
    Umutwe w’ikinamico: umutwe w’ikinamico ugomba kuba uteye
    amatsiko abumva cyangwa abareba ikinamico. Ayo matsiko akaza gushira
    uko abanyarubuga bagenda bigaragaza.
    Umwinjizo: ni amagambo atangira umukino aba asa n’akebura abagiye
    gukurikira ikinamico ndetse abakururira gukurikira neza umukino.
    Abanyarubuga: ni abakinnyi bakina umukino bagaragaza imyifatire
    itandukanye, bagenda bumvikana ndetse bakagaragara mu mukino.
    Ibice by’umukino: ni mukino wose uba ugabanyijemo ibice
    bitandukanye, bitewe n’uko umuhanzi yabigennye.
    Agakino: igice cy’umukino gishobora kugira imiseruko itandukanye
    bitewe n’igitekerezo gikubiye mu gice cy’umukino.
    Urukiniro: ni aho agakino cyangwa igice cy’umukino kiba kiri
    bukinirwe. Urukiniro baruha umuteguro bakarutaka cyangwa bakaruha
    imirimbishirize bitewe n’ibyifuzo by’umuhanzi cyangwa umutoza
    Umuseruko: umuseruko urangwa no kwinjira cyangwa gusohoka
    k’umunyarubuga ku rukiniro.
    Inyobozi: ni ibisobanuro bigaragara mu ikinamico biyobora
    abanyarubuga uko bari bwitware mu mukino. Bikunze gushyirwa mu
    dukubo.
    Imvugo nkana: ni amagambo umunyarubuga ashobora kuvuga mu gihe
    ari kugirana ikiganiro na mugenzi we, ariko mugenzi we akigiza nkana ko
    atayumvise.
    Imvugano: ni ikiganiro kiba hagati y’abanyarubuga igihe bahererekanya
    amagambo.
    Inyishyu: ni amagambo umunyarubuga runaka asubiza mugenzi we mu
    ikinamico.
    Umwivugisho: ni amagambo avugwa n’umunyarubuga igihe ari wenyine
    yivugisha.
    Ururondogoro: ni imvugo itinze y’umunyarubuga runaka.
    Iherezo: ikinamico igira iherezo. Iherezo ry’ikinamico rishobora kumara
    amatsiko abayikurikiye, cyangwa rigasiga abayikurikiye mu gihirahiro

    bibaza uko byagenze cyangwa uko bizagenda.

    3. Amoko y’ikinamico
    Dukurikije umuyoboro ikinamico inyuzwamo, ikinamico ibamo amoko abiri:
    ikinamico ikinirwa imbere y’indorerezi n’ikinamico inyuzwa kuri radiyo cyangwa

    tereviziyo.

    Dukurikije ibikorwa njyamutima ikina, dusangamo amoko atatu: ikinamico

    nterabitwenge, ikinamico nteragahinda n’ikinamico mberabyombi.

    Dukurikije imiterere, ikinamico tuyisangamo amoko abiri: ikinamico isanzwe

    n’ikinamico y’uruhererekane.

    Dukurikije insanganyamatsiko, ikinamico tuzisangamo amoko menshi: Ikinamico
    gakondo, ikinamico nyobokamana, ikinamico y’amateka, ikinamico ya politiki,

    ikinamico y’urukundo, ikinamico y’imibereho…

    4. Imyubakire cyangwa ibice by’ikinamico

    Ikinamico nk’inkuru ikinnye igira imyubakire cyangwa ibice bikurikira.

    a) Intango: muri iki gice hagaragaramo uko ubuzima buba busanzwe muri
     rusange, abantu babanye neza nta kibazo bafitanye.
    b) Kidobya: nko mu nkuru, kidobya ni akantu kaza kakaba imbarutso
     kagahindura ibintu uko byari bimeze. Icyo gihe uko ibintu byari bisanzwe

     birahinduka, niba ari nk’ikibazo kivutse kigashakirwa igisubizo. \

    c) Inkubiri y’ibikorwa: muri iki gice ni ho dusobanukirwa inkuru koko.
     Abanyarubuga bakagaragaza ya myifatire cyangwa imico itandukanye

     baba bakina.

    d. Umwanzuro: muri iki gice ni ho tubona uko inkuru irangiye. Mu mwanzuro
    ikinamico ishobora kurangira imaze amatsiko cyangwa igasiga mu rujijo

    abayiteze amatwi cyangwa abayireba.

    e) Amaherezo: muri iki gice hagaragaramo uko byagenze nyuma y’ikemuka
     ry’ikibazo runaka cyangwa se nyuma y’uko ikibazo gikomeza kuba insobe.
     Aha ni na ho hagaragara abagiriye inyungu muri kwa gukemuka cyangwa

     kudakemuka kw’ikibazo.

    5. Uko ikinamico yandikwa

    – Umuhanzi w’ikinamico agomba kubanza guhitamo insanganyamatsiko
    agiye kwandikaho kuko imico y’abantu aba agiye gushyira mu mukino
    igomba kuba ifite intego runaka yo kwigisha, gucyaha, kunenga, kugira
    inama n’ibindi.

    – Iyo amaze guhitamo insanganyamatsiko, ahitamo abanyarubuga
    akabatwerera imyifatire n’imiterere igaragaza neza ibyo agiye gukina.
    – Mu kwandika ikinamico umuhanzi agomba kuzirikana uko atangira
    umukino we n’uko aza kuwusoza, atanze igisubizo k’ikibazo cyari ingutu
    cyangwa asigiye abawukurikiye umukoro wo gukomeza kwibaza uko
    bizagenda.

    – Ikinamico igomba kwandikwa mu buryo bw’ikiganiro, aho abanyarubuga
    usanga bahererekanya amagambo, ndetse hakagenda hagaragazwa izina
    ry’ugiye kuvuga. Gusa aho biri ngombwa usanga umukinnyi ashobora
    gukina yivugisha we ubwe.

    – Umuhanzi w’ikinamico kandi bitewe n’ibyifuzo by’uko ashaka ko umukino
    we ukinwa agenda agaragaza inyobozi, zandikwa mu dukubo, zigaragaza
    uko abanyarubuga bagomba kwitwara, aho umukino runaka ubera
    n’imirimbo ihatatse. Inyobozi kandi zituma umutoza w’abakinnyi abafasha

    kwitwara uko umuhanzi w’ikinamico yabyifuje.

    Dore ibigomba kwitabwaho mu kwandika ikinamico:
    – Umuhanzi agomba kwita cyane ku nsanganyamatsiko agiye kwandikaho
    bityo akayishakira umutwe bifitanye isano. Umutwe w’ikinamico ugomba
    kuba uteye amatsiko abagiye kuyikurikira cyangwa abasomyi.
    – Umuhanzi agomba kwita cyane ku bo ageneye umukino we, mu rwego
    rwo kugena imvugo ( iy’ubusabane, isanzwe, ihanitse, iya gisizi...) aza
    gukoresha. Agomba kumenya kandi ikigero barimo, imico yabo n’uko
    babayeho kugira ngo agene uburyo aza gukoresha ababwira, bityo

    umukino ugire icyo ubamarira, bitewe n’icyo agamije kugeraho.

    – Abanyarubuga bagomba kwisanisha neza n’ibyo bakina haba mu mvugo
    ndetse no mu ngiro.
    – Umuhanzi agomba kuzirikana igihe ikinamico igomba kumara, bitewe
    n’aho igomba kunyuzwa n’icyo igamije. Hari amakinamico ashobora
    kugira uduce dutoduto tugenda dutangazwa mu gihe runaka, ikaba
    yamara igihe kirekire, nk’urunana, museke weya...Umuhanzi anazirikana

    ko igihe ikinamico ikinwa itagomba kurambirana cyane. 

    6. Guhitamo abakinnyi b’ikinamico

    Umuhanzi w’ikinamico agomba kugena uko abakinnyi bitwara, cyane ko baba
    bagomba kugaragaza imico y’abantu basanzwe mu buzima bwa buri munsi. Rimwe
    na rimwe usanga abakinnyi bahabwa amazina ahita aranga imyitwarire yabo, nk’abo
    bita ba Rubundakumazi, Nzavugankize, Rusisibiranya, Kajarajara, Kirikumaso n’andi.
    Gusa abacengeye neza iyi nganzo y’ikinamico bemeza ko atari byiza kwita bene aya
    mazina kuko biba bisa no kumara amatsiko abakurikiye ikinamico. Bavuga ko byaba
    byiza abakinnyi bagiye bahabwa amazina asanzwe atagaragaza imyitwarire yabo,
    noneho uko bakina, ababakurikiye akaba ari bo batahura imyitwarire y’abakinnyi. Ni
    yo mpamvu mu guhitamo abakinnyi hagomba kurebwa umuntu uri bwigane neza

    umunyarubuga runaka.

    7. Abanyarubuga mu ikinamico
    Mu ikinamico abanyarubuga barimo ibice bibiri by’ingenzi. Habamo umunyarubuga
    mukuru. Umunyarubuga mukuru ashobora kuba ari umwe cyangwa ari benshi.
    Habamo kandi abanyarubuga bungirije bashobora kuba bunganira umunyarubuga
    mukuru kugira ngo agere ku ntego yiyemeje ( abunganizi) cyangwa se bakaba
    bamubangamira ngo atagera ku ntego yiyemeje ( imbogamizi). Ni ukuvuga ko
    mu ikinamico dusangamo umunyarubuga mukuru n’abanyarubuga bungirije.
    Ariko hashobora no kubamo abanyarubuga batari ngombwa. Abo banyarubuga
    mu by’ukuri nta gikorwa gifatika bakora, ndetse bashobora no kuva mu ikinamico
    cyangwa mu nkuru ntibigire icyo bitwara (nk’igihe umukino ubera mu isoko,

    abaremye isoko bose si ko bagira uruhare mu mukino).

    8. Uko ikinamico ikinwa

    Ikinamico iba igabanyijemo ibice. Iyo ari ikinamico yo ku rubuga aho ikinirwa
    (urukiniro) hagenda hahinduka uko buri gice kirangiye. Buri gice na cyo kiba
    kigabanyijemo uduce (imiseruko) tugenda duhindagurika, buri gihe uko hinjiye
    umukinnyi mushya cyangwa se hagize usohoka ku kabuga nkuru. Abakinnyi
    b’ikinamico ku rukiniro baba bagomba gusa neza nk’uko abanyarubuga bagaragajwe
    mu myifatire yabo. Mu gukina ikinamico kandi inyobozi ni ngombwa cyane zigomba

    kubahirizwa kugira ngo umukino ugende neza nk’uko umuhanzi wayo yabyifuje.

    Umwitozo
    Muhange agakino ku nsanganyamatsiko mwihitiyemo. Mukurikize uturango

    tw’ikinamico, mugafate mu mutwe maze muzagakinire bagenzi banyu.

    Umukoro
    Mufate mu mutwe ikinamico mufite mu gitabo muzayikinire imbere ya bagenzi
    banyu, mwigana imyitwarire y’abanyarubuga, muhuza imvugo n’ingiro kandi

    musesekaza.

    UBUTINDE N’AMASAKU MU NTERURO
    Musome interuro zikurikira mwubahiriza ubutinde n’amasaku, mukore
    ubushakashatsi, mutahure amasaku mbonezanteruro.
    1. Akarimâ k’îgikoôni.
    2. Umugorê n’ûmugabo barafâtanya.
    3. Abâana b’âbakoôbwa bafatanya na bâsaaza bâabo.
    4. Mugeenzi na Mugabo barakûundana.

    5. Muu nzêego z’ûbuyobozi bakora nêezâ nk’întoôre.

    Amasaku mbonezanteruro
    Mu nteruro amagambo agenda ahindura imiterere y’ubutinde n’amasaku kamere
    bitewe n’uko yakoreshejwe. Hari amasaku mbonezanteruro ashingiye ku moko
    y’amagambo nk’ibyungo na na nka ndetse n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi
    –a. N’andi masaku mbonezanteruro adashingiye ku byungo cyangwa ku binyazina

    ngenera 

    a) Amasaku mbonezanteruro ashingiye ku moko y’amagambo nk’ibyungo na
     na nka ndetse n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a.
    – Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi -a,
    bikurikiwe n’izina ridafite indomo, ariko rifite isaku nyejuru ku mugemo wa

    gatatu, iryo zina rifata isaku nyejuru ku mugemo waryo wa mbere.

    Ingero
    Kiizâ na Mûganwâ
    Umugî wa Kîgalî

    – Iyo ibyungo “na nanka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi -a
    bikurikiwe n’izina ridafite indomo, ku mugemo wa kabiri rifite isaku nyesi
    nyejuru, iryo saku rirahaguma, umugemo wa mbere na wo ugafata isaku

    nyejuru.

    Ingero
    Inzu ya Kâliîsa
    Kamaâli agenda nka Mûhiîre.
    – Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bikurikiwe n’izina ridafite
    indomo ariko rifite isaku nyejuru ku mugemo wa kabiri bituma iryo saku

    ryimuka rikaza ku mugemo wa mbere.

    Ingero
    Mutôni na Gâsaro
    Inkoni ya Gâsore
    – Buri gihe iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi - a
    bikaswe bikurikiwe n’izina ritangiwe n’indomo, iyo ndomo itangira iryo

    zina ihita ifata isaku nyejuru.

    Ingero
    Umugorê n’ûmugabo.
    Abâana b’âbakoôbwa.
    – Buri gihe iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a
    bikaswe bikurikiwe n’izina rifite isaku nyejuru cyangwa nyejuru nyesi ku

    mugemo wa kabiri, bituma indomo y’iryo zina igira isaku nyejuru nyesi.

    Ingero
    Afatwa nk’îintwâari.
    Miniisîtiri w’îintêbe.
    – Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a bikaswe
    bikurikiwe n’ikinyazina nyereka, icyo kinyazina nyereka gifata isaku nyesi

    nyejuru ku nyajwi ibanza.

    Ingero
    Abatô bageendana n’iîki gihe.

    Yiitwaara nk’aâba babyêeyi bê.

    b) Andi masaku mbonezanteruro adashingiye ku byungo cyangwa ku binyazina
     ngenera.

    – Ikinyazina mbanziriza gihorana isaku nyejuru ku gicumbi cyacyo.

    Ingero
    Uwô mvugâ yaaje.

    Ibyô akorâ birakwîiye

    – Indangahantu ho, yo, mo/mwo bifatana n’inshinga n’akajambo ko bifata

    buri gihe isaku nyejuru.

    Ingero
    Si kô bavuzê
    Yagiiyeyô
    Namuboonyemô/ Namûboonyemô
    – Inshinga mburabuzi ni (si) ikoreshejwe mu nteruro buri gihe ifata isaku

    nyejuru. Nyamara iyo itangiye interuro iryo saku riratakara.

    Ingero
    Amasuunzu sî amasakâ.
    Uwô nshâakâ nî uwo.
    Ni umwâana nk’âbaândi.
    Si nge ujyayô.
    – Indangahantu “i“ na yo ishobora guhindura amasaku kamere
    y’amagambo.

    Ingero

    Saavê
    Avuuka i Sâavê.
    – Iyo mu nteruro hakoreshejwe ibyungo “no” na “nko” n’ibinyazina ngenera

    bifite igicumbi –o, bifata isaku nyejuru.

    Ingero
    Kunywâ nô kuryâ birajyaana.
    Umurimâ wô guhîinga nî uwo.

     Iyo nyâna yô gukwâ nî iyi.

    Umwitozo
    Shyira amasaku ku nteruro zikurikira.
    a) Akabando k’iminsi gacibwa kare kakabikwa kure.
    b) Urasana n’iminsi ntakura mu ruge.
    c) Ukora icyo azi asomera agaramye.
    d) Amata yo kunywa barayateka.

    e) Uwo navugaga ugenda nk’intwari atuye i Saave.

    ISUZUMA RISOZA UMUTWE WA GATATU
    Soma uyu mwandiko nurangiza usubize ibibazo byawubajijweho.
    Yahisemo neza!
    Uyu mukino urakinirwa mu cyumba, Tegura aryamye ku gitanda kiriho inzitiramibu
    (supaneti), hari agahinja iruhande rwe n’akameza kariho imbuto zitandukanye.
    Hari ababyeyi bane barimo Kabanyana, Uwamwiza bicaye ku musambi baganiriza

    Tegura. Munyampeta yicaye ku ntebe ibaje mu giti ifite urwegamiro

    Tegura: Munyampeta yishimye ariko ye!
    Munyampeta: Urabivuga urabizi? Ubu meze nk’inyana ikinagira mu ruhongore.
                                  (aseke buhoro)
    Kabanyana: (Akubite agatwenge) Tegu, ubu se wowe irari wari ufite ryo gufata ibere
                               uriha ikibondo nturishize koko!
    Uwamwiza: Nizeye ko uyu muzahita mumukurikiza. Murabona imyaka iri hagati ye
                              na kariya gahungu. Ni na yo yayo kandi babiri ntibahagije.
    Munyampeta: (Asa n’utangaye) Reka reka, muri iki gihe tugomba kuboneza urubyaro
                                    da! Maze twafashe ikemezo cyo guhagarikira kuri uyu!
    Kabanyana: Tugomba gushyira mu gaciro rata, kubyara abangana n’inyenyeri
    cyangwa umusenyi wo ku nyanja, boshye abahanganye n’umuremyi
    w’isi n’ijuru, ntibikigezweho. Ahubwo tubahundagajeho impundu,

                     nimwonkwe. (Ba babyeyi bakome mu mashyi bavuza n’impundu)

    Uwamwiza: Ahaaa! Nange nivugiraga. Kuboneza urubyaro ni ibya mbere.
    Kabanyana: Ongeraho ko bijyana no kumenya ubuzima bw’imyororokere. 
    Tegura: Kabanya, uvuze neza rwose. Uzi ukuntu nabonye ko ndi hafi yo kwibaruka
     nkajya kwa muganga, ngo igihe nikigera abaganga bamfashe.
    Kabanyana: Si uko, none se ntabahitanwa n’inda zibafatiye mu ngo, kubera ubujiji?
    Tugomba no kwigisha abana bacu iby’ubuzima bw’imyororokere
    bagakura babusobanukiwe, nge nsigaye mbona ishyamba atari ryeru!
    Munyampeta: Yemwe, muri iki gihe ntibyoroshye! Ku kigo cy’amashuri abanza cya
    Gicari ngo hari umukobwa wiga mu mwaka wa gatandatu watewe
    inda n’agahungu bigana. Murumva se koko abana bacu atari abo
    gusabirwa? 
    Kabanyana: (Ase n’uwiruhutsa) Ayi weee! Ntimunyumvira ra! Ndumiwe pe! Ariko
    kuvuga ni ugutaruka, Tegu, ko ndeba amabere yatariranye akaba
    yuzuye igituza, aho ni ubuhoro?
    Tegura: Nta kibazo, ni uko umwana ataramenya gushyira imoko mu kanwa ngo
     yonke ibere neza. Subiza agatima impembero rwose nta kibazo.
    Uwamwiza: (Ahaguruke) Ntiwumva! Nahumure rwose. Maze rero mbiseguyeho, nge
    ndabona umunsi uriboye, reka ninyakure ndebe uko rwiriwe.
    Kabanyana: Natwe ni uko ntudusiga. (Ba babyeyi bose bahaguruke) Tegu, reka
     tujyane tuzagaruka ejo kureba uko waramutse. 
    Munyampeta: Nange ngiye kureba uko iriya mbyeyi y’ikibamba imeze nyigaburire

     neza yongere umukamo. (Basohoke bose) 

    Agakino ka kabiri
    Aka gakino karakinirwa mu gikari kwa Munyampeta, Munyampeta ari kuganira na

    Gatari, umukecuru Nyirabubare, aze abasanga.

    Munyampeta: (Yiyamira) Murara yampaye imaragahinda! Niko sha Gata! Ko utahaye
                                   iyo mbyeyi ubwatsi ntuzi ko ari yo igiye kujya ikamirwa umubyeyi?
    Gatari: Mvuye kwahira kandi buratoshye, nta kabuza irongera umukamo rwose.
    Munyampeta: Yego sha. Gira bwangu mu kanya unyarukire ku isoko uge kugura
                                  isombe bambwiye ko yondora cyane.
    Gatari: Reka ngire vuba noneho.
    Munyampeta: (Ase n’utega amatwi akanya gato) Ese uwo ni nde uvunyisha Gata?
    Nyirabubare: Muraho bana ba!
    Munyampeta: Uraho mukecu? Hari hashize iminsi myinshi.
    Nyirabubare: Kubera iza bukuru se ndacyasodoka ngo ngire aho ntarabukira
                                 mwana wa?
    Munyampeta: Nyamara uracyakomeye mukecu, kandi tuguhaye ikaze rwose.
    Nyirabubare: Nari nshyiguwe no kuza kwirebera akuzukuru, mukanyereke kamare
                                  ibicuro. Kandi mukomeze mwororoke mugeze kuri Nyandwi,
                                  Nyiraminani, Nyabyenda na Ndaribumbye.
    Munyampeta: Ubonye icyo utwifuriza! Twazakura he ibyo kubatunga?
    Nyirabubare: Mwana wa, twe ko twabareze mugakura, twabarushaga amikoro?
    Munyampeta: Ku gihe cyanyu ibintu byari bikiriho, amasambu aboneka, inka
    sinakubwira. Ubu ibihe byarahindutse mukecu.
    Nyirabubare: Oya ab’ubu mufite umururumba w’imitungo mwabaye ibisahiranda.
    Ntimuzi ko ahatari umwaga uruhu rw’imbaragasa rwisasira batanu?”
    Munyampeta: Uwo mugenurano ntujyanye n’ibihe tugezemo. Twe twahisemo neza.
    Nyirabubare: Ngaho mukomeze muboneze urubyaro maweya!
    Munyampeta: Mukecu! Wabyara benshi se ukabarera, ukabagaburira indyo
     yuzuye, ukabavuza, ukabambika, ukabigisha, kandi byose muri iki
     gihe bigurwa amafaranga?
    Nyirabubare: Ab’ubu ntimujya muva ku izima! Ndumva amafaranga agiye kuzabaca
                                ku rubyaro?
    Munyampeta: (Akubite agatwenge gato) Erega ibihe biha ibindi mukecu, ahubwo
                                  ngwino nkwereke umubyeyi n’umwana, bari mu nzu ubaramutse.

                                 (Binjire mu nzu)

    I. Ibibazo byo kumva no gusesengura umwandiko
    1. Umuryango wasuwe ufite abana bangahe? Ese uboneza urubyaro?
    2. Ni iki kigaragaza ko Munyampeta na Tegura bubahiriza ihame
    ry’uburinganire n’ubwuzuzanye?
    3. Ese Tegura asobanukiwe neza n’ubuzima bw’imyororokere?
    4. Nyandwi, Nyiraminani, Nyabyenda na Ndaribumbye bavugwa mu mwandiko
    ni abana ba kangahe?
    5. Uhereye ku mwandiko, rondora inshingano enye umubyeyi agomba
    gukorera uwo yibarutse.
    6. Uhereye ku mwandiko garagaza ko imyumvire ya kera itandukanye n’iy’ubu.

    7. Agakino ka kabiri karimo imiseruko ingahe? Sobanura igisubizo cyawe.

    II. Inyunguramagambo
    Sobanura amagambo akurikira ukurikije uko yakoreshejwe mu mwandiko.

    a) Irari                                                                     d) Kwibaruka                                          
    b) Umuvaburayi                                                  e) Yatariranye

    c) Kumuhundagazaho                                      f) Imoko

    III. Ubuvanganzo
    1. Dukurikije ibikorwa njyamutima, ikinamico ibamo amoko angahe?
    2. Vuga amoko y’abanyarubuga dusanga mu ikinamico.
    3. Vuga imimaro byibura ine y’ikinamico mu buzima bwacu bwa buri munsi.
    4. Kuki atari byiza guha abanyarubuga amazina ahita agaragaza imyifatire
    yabo?
    5. Ukurikije ikinamico n’izindi ngeri z’ubuvanganzo wize nk’imigani,
    insigamigani, ibitekerezo n’izindi, ni uwuhe mwihariko ikinamico ifite ku
    mikorere y’abanyarubuga n’imyandikire yayo?
    IV. Ubutinde n’amasaku ku magambo no mu nteruro
    1. Tandukanya amagambo akurikira yandikwa kimwe ariko ntasomwe kimwe
     ukoresheje ubutinde n’amasaku.
    a) Kureshya (umugeni) ≠ Kureshya (kudasumbana)
    b) Inda (atwite) ≠ Inda (agasimba)
    c) Isoko (y’amazi) ≠ Isoko (bahahiraho)
    d) Kurara (kujya ahantu ntutahe) ≠ Kurara (gusaduka kw’isekuru)

    e) Gufungura (kurya) ≠ Gufungura (gukingura)

    2. Andika interuro zikurikira mu nyandiko igaragaza ubutinde n’amasaku.
    a) Ni byiza kumenya ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.
    b) Akabando k’iminsi gacibwa kare kakabikwa kure.
    c) Urasana n’iminsi ntakura mu ruge.
    d) Mu gitondo nabonye Iribagiza.
    e) Nyinawumuntu n’umugabo we bahoranaga amakimbirane kubera kutumva

    neza ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye.

    V. Ihangamwandiko
    Andika agace kamwe k’ikinamico karimo abakinankuru batarenze bane (byibura ku
    ipaji imwe) kuri imwe mu nsanganyamatsiko zikurikira.
    a) Kuringaniza urubyaro bifasha mu iterambere ry’umuryango.

    b) Ingaruka z’ibiyobyabwenge mu rubyiruko.

    

    Activities: 0
  • UMUTWE WA 4 A: UMUCO W’AMAHORO

    UMWANDIKO: TWESE BIRATUREBA


    Kundwa ni umukobwa w’umuhanga wiga mu mwaka wa gatanu w’amashuri
    yisumbye. Imyaka yose yize agira amanota atari munsi ya mirongo inani, agira
    urugwiro n’ikinyabupfura. Ni we mwana w’umukobwa wenyine mu muryango wa
    Rwabigwi na Munyana. Imyigire ye ayifashwamo n’ababyeyi be cyanecyane se kuko

    ari we umugenera ibikenerwa byose.

    Muri iyi minsi yarahindutse ku buryo bugaragarira abantu bose, ntakivuga, ahorana
    agahinda, asigaye anakererwa ku ishuri. Abanyeshuri bigana bamwibazaho cyane.
    Ntakigira urugwiro, nta kinyabupfura akigira, ntakinasetsa, ntagikora imyitozo
    ngororamubiri kandi yarayikoraga ashishikaye. Mu mirimo yo mu matsinda,
    abanyeshuri bo mu itsinda rye babyiniraga ku rukoma kuko rifite umuntu ukorana
    umwete kandi ibitekerezo atanze bikaba byizewe. Icyo gihe yakurikiraga umwarimu
    neza, yamubaza agasubiza ashize amanga none ubu byarahindutse. Asigaye asinzira

    mu ishuri umwarimu yamubaza akabura icyo asubiza. 

    Mu gihembwe cya mbere, Kundwa yagize amanota mirongo itanu. Nk’umurezi we
    bintera impungenge mpita nifuza kuganiriza ababyeyi be mu ntangiriro z’igihembwe
    cya kabiri. Igihembwe kigitangira, Kundwa aza kwiga nk’uko bisanzwe yarazonzwe
    boshye uwishwe n’inzara kandi mu gace dutuyemo se Rwabigwi ari we rubanda

    bacaho inshuro y’ibihingwa ngandurarugo. 

    Umunsi umwe mvuye ku kazi, nahitiye ku isoko ngo ndebe icyo nahaha. Igihe
    nunamye ntoranya amashu, agakapu nari mfite ku rutugu karanshika kagwa
    hasi. Ngiye kugatoragura umubyeyi twari twegeranye arakampereza. Mu guhuza
    amaso, mbona ni Munyana, nyina wa Kundwa ariko ntangazwa n’uko yari yambaye

    ubucabari, umwera ari wose, yarananutse cyane, ubona atagira shinge na rugero.

    Natashye nibaza byinshi kuri Munyana. Ntekereje amashyo y’inka zikamwa bafite
    n’akazi umugabo we akora bimbera urujijo. Natekereza no ku myitwarire ya Kundwa,
    mbona ko umuryango wabo ufite ikibazo gikomeye. Mu kanya nk’ako guhumbya
    ihoni ry’imodoka yari itwawe na Rwabigwi rirankanga umutima urasimbuka. Ubwo
    ahita ahagarara mbona yarahozagaye cyane, dore ko ntaherukaga no kumuca
    iryera. Ibyo bintera kutaripfana mubaza aho yabaga, ambwira ko amaze icyumweru

    mu nama mpuzamahanga yaberaga muri Kenya, nuko arakomeza aragenda.

    Imodoka igitirimuka, Munyana acaho yiruka amasigamana, ameze nk’uwataye
    umutwe. Mbere yo kugera iwange nanyuraga ku rugo rwa Rwabigwi. Yari umuturanyi
    wange. Nkigera ku muharuro kwa Rwabigwi numva umuntu utaka ariko ahita
    aceceka. Mba mbonye Kundwa asohoka mu nzu. Mubajije aho ababyeyi be bari

    ambwira ko ntabahari ngwa mu kantu, nkomeza kugenda ariko sinashira amakenga.

    Nuko ngenda ntekereza ku gisubizo Kundwa ansubije ko nta mubyeyi we n’umwe
    uhari kandi nahuye na se na nyina bataha biranyobera. Mu gitondo cya kare nsubiye
    ku kazi nsanga Kundwa ntiyaje ku ishuri. Ntangira kwigisha ariko ntatuje kuko
    nahuzaga ibyo nari naraye mbonye n’imyitwarire ya Kundwa, bikambera ikibazo
    gikomeye. Nyuma y’isaha, isomo ririmbanyije, ngiye kubona mbona Kundwa
    arakomanze arinjiye. Nkimukubita amaso, mbona amaso ye yatukuye, adatuje na

    mba; binyanga mu nda mufata akaboko njya kumubaza ikibazo afite. 

    Tugeze hanze araturika ararira, ndamuhoza mugusha neza kugira ngo menye umuzi
    n’umuhamuro w’akababaro yari afite. Hashize umwanya muto, araceceka ambwira
    ko agiye kumenera ibanga! Yambwiye ko iwabo nta mahoro aharangwa, ko nyina
    yaraye akubitwa ijoro ryose azira gusaba se amafaranga y’abahinzi kuko yari
    yagurishije imyaka yose yari yejeje. Anambwira ko nyina akora iyo bwabaga, akirya
    akimara ahingisha, yamara guhunika imyaka yasaruye imodoka ya se igatunda

    agasigara amara masa, aririra mu myotsi.

    Ibyo rero ngo byabaye intandaro y’amakimbirane hagati ya se na nyina, ndetse
    binatuma ubukene n’inzara byokama abagize umuryango wa Rwabigwi, mu gihe
    we ahora yishimisha mu byo ataruhiye. Kundwa n’amarira menshi arakomeza
    ambwira ko nyina yafashe ikemezo cyo kwahukana akajya kwa musaza we kubera
    amakimbirane ahora mu rugo rwabo. Ansobanurira ko ibyo ari byo byatumye

    akererwa ishuri kuko yari yatoye agatotsi mu gitondo se amaze kugenda.

    Bukeye njya kuganiriza Munyana kuri icyo kibazo. Ambwira ko amakimbirane ari
    mu rugo rwabo ashingiye cyane ku ihohoterwa akorerwa n’umugabo we agasahura 
    urugo yamubaza impanvu akamucura bufuni na buhoro. Nange musubiza ko
    ihohoterwa ari icyaha gihanwa n’amategeko. Ambwira ko atari azi ko hari amategeko
    amurengera ndetse ko agiye kubimenyesha ubutabera bukamurenganura.
    Mbona bitagarukira aho gusa, mpitira ku Muyobozi w’Akagari tuganira ku kibazo
    cy’amakimbirane agenda agaragara mu ngo abantu bafata nk’ikintu cyoroshye

    kandi kigira ingaruka zikomeye ku muryango.

    Umuyobozi w’Akagari ahita atumiza inama y’abaturage bose, anatumiza urwego
    rwa porisi rushinzwe umutekano. Ntibyatinze inama iraterana. Mu nama nari
    nicaranye na Rwabigwi, bavuga ibirebana n’amakimbirane mu ngo aterwa ahanini
    n’ihohoterwa rikorerwa abagore mu ngo, akareba hasi kuko ari we babaga bajombye
    igikwasi. Munyana we yari ari gusuka amarira yayujuje umusazirwa w’agatenge yari
    yambaye! Bageze ku bihano biteganywa n’amategeko ku bateza amakimbirane,
    umutima wa Rwabigwi uratera ndawumva, yitsa imitima abura aho arigitira kuko mu

    rugo rwe yari we ntandaro y’amakimbirane ahahora. Inama ihumuje turataha. 

    Mu nzira dutaha ngerageza kumuganiriza, ambwira ko ibyo bavuze byose wagira
    ngo ni we bavugaga. Arakomeza ambwira ko guhera uwo munsi agiye kwisubiraho,
    ko urugo rwe rugiye kurangwa n’amahoro kandi ko atazongera kwigira intare
    ngo abuze umutekano umugore we n’abana. Kuva ubwo afata umugambi wo
    kutazongera gutererana umugore we mu mirimo yakoraga no gufasha abana mu

    myigire kandi abaha ibyo bakeneye byose.

    Turwanye amakimbirane twubaka umuco w’amahoro, twese biratureba.
    I. Inyunguramagambo
    1. Sobanura aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.
     a) Isomo ririmbanyije
     b) Imodoka igitirimuka
     c) Amakenga
     d) Yarahozagaye
     e) Kumuca iryera
    2. Kora interuro wifashishije aya magambo ku buryo wumvikanisha icyo asobanura.
     a) Gutora agatotsi
     b) Amashyo y’inka
     c) Ubucabari
     d) Kwahukana
     e) Kutagira epfo na ruguru

     f) Gusuka amarira

    3. Shaka imbusane z’aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.
     a) Kuzongwa
     b) Inama ihumuje
    4. Uzurisha interuro zikurikira aya magambo: rimbanyije, amakenga, bintesha

     umutwe, guca inshuro, kwiruka amasigamana.

    a) Yampamagaye sinamwumva kuko imirimo yari ………….
     b) Banyibye ibikoresho byo mu nzu byose …………., ariko narabifashe.
     c) Bana bange ejo nzazinduka njya …………muzakore imirimo yo mu rugo.
     d) Yagiye ku ishuri ……………………. kuko yari yakerewe.

     e) Ni byiza kugira…………………mbere yo gufata ikemezo gikomeye.

    II. Kumva umwandiko
    Subiza ibibazo bikurikira.
    1. Uhereye ku mwandiko, sobanura ukuntu amakimbirane yo mu muryango
    agira ingaruka ku bana.
    2. Umwarimu wa Kundwa ntiyagiriye Kundwa ibanga nk’uko yari yabimusabye.
    Kutagira ibanga kwe byagize izihe nyungu ku muryango wa Rwabigwi?
    3. Ni ayahe makimbirane avugwa mu mwandiko? Ayo makimbirane akomoka
    kuri nde? Kubera iki?
    4. Ni iki wakwigira ku bavugwa mu mwandiko bakurikira: Kundwa, umwarimu
    wa Kundwa?
    5. Ni nde wakunze muri iyi nkuru? Ni iki wamwigiriho?

    6. Ni hehe muri uyu mwandiko hagaragarira imiyoborere myiza? 

    III. Gusesengura umwandiko
    1. Ni izihe ngingo z’ingenzi zivugwa mu mwandiko?
    2. Gereranya ibivugwa mu mwandiko n’ubuzima bw’aho utuye.
    3. Garagaza insanganyamatsiko y’ingenzi igaragara muri uyu mwandiko
    n’isomo ry’ingenzi uwukuyemo.
    4. Uramutse ubonye mu muryango runaka hari amakimbirane wakora iki

    ngo amahoro agaruke muri uwo muryango? 

    IV. Kungurana ibitekerezo
    Ungurana ibitekerezo na bagenzi bawe ku bintu bitera amakimbirane n’uburyo

    yakemuka hakubakwa umuco w’amahoro.

    INSHOBERAMAHANGA
    Itegereze amagambo yanditse atsindagiye muri izi nteruro, utahure ubwoko bwayo,
    inshoza yayo, unakore ubushakashatsi bwimbitse ku buryo bwo kuyasobanura.

    – Kundwa yakererewe kubera ko yatoye agatotsi mu gitondo.
    – Munyana we yari ari gusuka amarira.
    – Rwabigwi ni we rubanda bacaho inshuro y’ibihingwa ngandurarugo.

    – Kundwa yasubizaga ashize amanga.

    Ibibazo ku nteruro
    a) Amagambo abiri yanditse mu mukara utsitse ari muri buri nteruro afitanye
    iyihe sano?
    b) Wavuga ko ayo magambo ari ubuhe bwoko?

    c) Shakisha izindi mvugo z’ubwo bwoko zikoreshwa mu Kinyarwanda

    Ibibazo ku nteruro

    a) Amagambo abiri yanditse mu mukara utsitse ari muri buri nteruro afitanye
    iyihe sano?
    b) Wavuga ko ayo magambo ari ubuhe bwoko?

    c) Shakisha izindi mvugo z’ubwo bwoko zikoreshwa mu Kinyarwanda.

    1. Inshoza y’inshoberamahanga

    Dukurikije inyito yazo, inshoberamahanga ni imvugo umuntu utarakenetse ururimi
    adahita yumva igisobanuro cyayo iyo bayivuze. Bavuga ko ikintu cyashobeye
    umuntu iyo cyamunaniye akabura uko abigenza ndetse n’uko agisobanura. Akenshi
    na kenshi abumva bene izo mvugo ntibazisobanukirwe ni abanyamahanga kuko
    baba batazi umuco cyangwa amateka y’u Rwanda kandi inshoberamahanga ari byo
    zishingiyeho. Aho ni na ho haturutse kwita bene izo mvugo “inshoberamahanga”.

    2. Uturango tw’inshoberamahanga
    Inshoberamahanga irangwa no kuba igizwe n’inshinga n’icyuzuzo cyayo. Ikaba

    kandi ikoresha imvugo shusho itandukanye n’ibisobanuro by’amagambo ayigize.

    3. Gusobanura inshoberamahanga

    Dukurikije imiterere yayo, inshoberamahanga ni imvugo ifite igisobanuro kidahuye

    n’igisobanuro k’ijambo cyangwa amagambo ayigize. Mu kuyisobanura bisaba ko

    umuntu aba amenyereye umuco n’ururimi by’Ikinyarwanda.

    Ingero
    Kuvoma hafi: kurakazwa n’ubusa/kurizwa n’ubusa.
    Umuntu utazi neza ururimi rw’Ikinyarwanda we ahita yumva kujya kuvoma amazi
    ahantu bugufi.
    Gutera isekuru: kugenda ucumbagira.
    Umuntu utazi neza ururimi rw’Ikinyarwanda ahita yumva gutera isekuru (umugeri,

    igipfunsi...) 

    4. Ingero zitandukanye z’inshoberamahanga 
    a) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “guca”

    Guca mu rihumye                                                                                  Guca umuti wa mperezayo
    Guca igihugu umugongo                                                                     Guca ururimi ukarumira                            
    Guca igikuba                                                                                             Gucira undi inkamba
    Guca imihini migufi                                                                               Guca hejuru 
                                                                                                                            Guca hasi
    Guca imitwe                                                                                              Gucisha hasi
    Guca inkeramucyamo                                                                           Gucisha hejuru
    Guca iryera                                                                                                  Gucisha mu misoto
    Guca ku nda                                                                                                 Gucisha mu ryoya
    Guca mu myanya y’intoki                                                                      Guca i Kibungo
    Guca mu nkindi                                                                                          Guca ibiti n’amabuye
    Guca ruhinganyuma                                                                                 Gucira ibintu inyeri
    Guca umugara                                                                                               

    b) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “gufata”
    Gufata ku isunzu                                                                                               Gufatira undi ikitayega
    Gufata nk’amata y’abashyitsi                                                                      Gufata iry’iburyo   
    Gufata undi mu mugongo                                                                             Gufatirwa mu cyuho

    Gufatana urunana                                                                                            Gufatwa mpiri


    c) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “kugwa”

    Kugwa gitumo                                                  Kugwa mu matsa
    Kugwa isari                                                         Kugwa mu ntege
    Kugwa ivutu                                                      Kugwa ruhabo
    Kugwa ku nzoka                                              Kugwa mu kantu

    Kugwa miswi                                                    Kugwa umudari

    d) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “kurya”

    Kurya akara
    Kurya amenyo
    Kurya indimi
    Kurya inkuna

    Kurya ureba hanze

    e) Izindi nshoberamahanga zinyuranye

    Gufumbira umunaba                       Gutaba mu nama                                                     Kuvomera mu rutete
    Guha undi intera                               Gutega zivamo                                                         Kuziba icyuho
    Guhabwa akato                                   Gutera isekuru                                                      Kwambara ukikwiza                                            
    Guhenera umugina                           Gutererayo utwatsi                                             Kwesa umuhigo
    Gukama ikimasa                                Guteza ubwega                                                    Kwiba umugono
    Gukambya agahanga                        Gutunga agatoki                                                 Kwica ijisho
    Gukanga Rutenderi                             Koga runono                                                      Kwihungura ugutw
    Gukanja amanwa                                Konsa umuhini Kotsa                                      Kwimyiza imoso
    Gukizwa n’amaguru                          igitutu                                                                      Kwinyara mu isunzu
    Gukoma urume                                   Kuba mu rinini                                                      Kwirya ukimara
    Gukora hasi                                           Kujya irudubi                                                         Kwitana bamwana
    Gukura ubwatsi                                    Kumara amavuta                                                 Kwizirika umukanda
    Gukurayo amaso                                 Kumena ibanga                                                     Gucurangira abahetsi
    Gupfa undi agasoni                             Kumera amababa                                                Gucurika icumu
    Gusesa urumeza                                   Kumesa kamwe                                                      Kuvamo umuntu
    Guseta ibirenge                                      Kumira bunguri                                                         
    Gushya amaboko                                  Kumira nkeri

    Guta muri yombi                                   Kuryamira amajanja

    Umwitozo
    Ongera usome umwandiko “Twese biratureba”, utahure inshoberamahanga
    zirimo. Himba umwandiko muto ku “ngaruka z’amakimbirane” ukoreshemo
    zimwe muri izo inshoberamahanga cyangwa izindi uzi, uziceho akarongo. Somera
    uwo mwandiko bagenzi bawe. Urugero rw’inshoberamahanga ziri mu mwandiko

    “Twese biratureba”

    IMYANDIKIRE YEMEWE Y’IKINYARWANDA
    Soma interuro zikurikira witegereza uburyo amwe mu magambo azigize yanditse
    atubahirije imyandikire yemewe y’Ikinyarwanda, hanyuma ukore ubushakashatsi
    ku myandikire y’ibihekane, ikata ry’amagambo, imyandikire y’amagambo afatana
    n’adafatana.
     a) Munyana niwe umutega rugori wari uzi kwihanganira umugabo we.
     b) Umwarimu wa Kundwa yari intanga rugero mu guhashya amakimbirane
     c) Kundwa yari umunyeshuri w’icyitegererezo mw’ishuri rye.
     d) Umuco wamahoro n’ipfundo ryo kurwanya amakimbirane mu muryango.

     e) Ntamuntu utaragayaga Rwabigwi kubera imikorere ye.

    1. Imyandikire y’ibihekane
    Urutonde rw’ibihekane by’Ikinyarwanda
    – mb, mf, mp, mv, nd, ng, nj, nk, ns, nsh, nshy, nt, nz;
    – bw (bg), cw, dw, (fw), gw, hw, jw, kw, mw, nw, nyw, (pfw), (pw), rw, shw,
    shyw, sw, tsw, tw, (vw), zw;
    – by, cy, jy, my, nny, pfy, py, ry, sy, ty, (vy);
    – byw, myw, pfyw, (ryw), (vyw);
    – mbw, (mfw), mpw, (mvw), ndw, ngw, njw, nkw, (nshw), (nshyw), (nsw), ntw,
    nzw;
    – mby, mpy, (mvy), ncy, ndy, njy, nsy, nty;
    – (mbyw), (mvyw), njyw.

    Ikitonderwa: Igihekane bg gikoreshwa gusa mu ijambo Kabgayi .

    a) Imyandikire y’ibihekane Nokw, Nogw, hw, bikurikiwe n’inyajwi o cyangwa u
    Ibihekane (n)kw, Nogw, hw, bikurikiwe n’inyajwi o cyangwa u ntibyandikwa; mu

    mwanya wabyo handikwa (n)ko, Noku, Nogo, Nogu, ho, hu.

    Bandika: kwi, ku, ko, kwa, kwe
     nkwi, nku, nko, nkwa, nkwe
    gwi, gu, go, gwa, gwe
    ngwi, ngu, ngo, ngwa, ngwe

    hwi, hu, ho, hwa, hwe

    Ingero
    Ngwije akunda koga yambaye inkweto zinyereza akagwa.
    Ngoboka yahwituye Hondi kugira ngo bihute bahure na Ngwabije.
    – Mahwane yorora inguge, inkwavu n’inkoko.
    Kwigira akunda kuboha akoresheje imigwegwe.
    Nkwiye kwinjira mu rugo rugwije ingweba rukunda kweza amahundo
    nko kwa Nkunda.
    Gwiza ahwekereye mu rugo kwa Mbugurize.

    b) Imyandikire y’ibihekane Nojy na Nocy, bikurikiwe n’inyajwi i cyangwa e 

    Ibihekane Nojy na Nocy byandikwa gusa imbere y’inyajwi a, o na u. Imbere y’inyajwi
    i cyangwa e handikwa Nogi, Noge, Noki, Noke.
    Bandika: ki, cyu, cyo, cya, ke,
    nki, ncyu, ncyo, ncya, nke
    gi, jyu, jyo, jya, ge

    ngi, njyu, njyo, njya, nge

    Ingero
    – Nkunda gusenga iyo ngiye gufata urugendo njya mu mugi.
    Gewe/Ngewe njyana n’abana bange kwa masenge mu magepfo.
    – Iki kibo cyuzuye ibishyimbo.
    – Ncyuye inka ncyocyorana na Nkeramugaba afite incyamuro.
    Jya gucyura ihene i Bujyujyu.
    – Icyumba ke cyuzuye injyo z’ikibindi cyamenetse.

    Njyuri afite urujyo mu ntoki.

    Ikitonderwa: Amazina bwite yatanzwe kandi yakoreshejwe mbere y’aya mabwiriza

    akomeza kwandikwa uko yari asanzwe yandikwa.

    Ingero
    – Intara y’Amajyepfo
    – Umujyi wa Kigali
    – Akagari ka Cyimana

    – Umurenge wa Cyeru

    c) Ibihekane bigizwe n’ingombajwi ts, pf na c
    Ibihekane bigizwe n’ingombajwi ts, pf na c zibanjirijwe n’inyamazuru byandikwa

    mu buryo bukurikira: ns , mf , nsh .

    Ingero
    – Yohana yansikamiye ku kirenge.
    – Insina za kijyambere zitanga umusaruro utubutse.

    – Imfizi y’inshuti yange.

    2. Ikata n’itakara ry’inyajwi
    a) Ikata ry’inyajwi zisoza ibinyazina ngenera n’ibyungo na na nka
    Inyajwi zisoza ikinyazina ngenera n’ibyungo na na nka zirakatwa iyo zikurikiwe
    n’ijambo ritangiwe n’inyajwi ariko inyajwi isoza ikinyazina ngenera gikurikiwe

    n’umubare wanditse mu mibarwa ntikatwa.

    Ingero
    – Aragenda buhoro nk’umurwayi.
    – Umwaka w’ibihumbi bibiri na cumi n’ibiri.
    – Umwaka wa 2017 wambereye umwaka w’amata n’ubuki.

    – Amashuri y’imyuga yariyongereye.

    b) Inyajwi zisoza zidakatwa
    Inyajwi zisoza amagambo ntizikatwa.
    Ingero
    – Tuzatera imbuto imvura iguye.
    – Twubatse amashuri ateza imbere imyuga.
    Inyajwi i isoza akabimbura nyiri, n’inshinga mburabuzi ni na si ntizikatwa.
    Ingero
    Nyiri ubwenge aruta nyiri uburyo.
    – Amasunzu si amasaka.

    – Icyatumye ejo ntaza iwawe ni uko natashye ndwaye.


    Activities: 0