Main content blocks
Section outline
-
UMUTWE WA 1: UMUCO NYARWANDA
UMWANDIKO: IGITERO K’I BUTEMBO
Igitero k’i Butembo cyabaye mu mwaka wa 1874. Ikimenyetso cy’uwo mwaka cyabaye
Nyakotsi yitwa Rwakabyaza yagaragaye mu Rwanda mu kwezi kwa Nyakanga 1874.
Impamvu y’icyo gitero yabaye iyi ngiyi: hariho Shabikobe bya Sebitoryi, agatunga
inka z’inyambo zitwaga Imisakura. Izo nka bazigishishiriza i Kamuronsi, agahugu kari
ku mutwe w’ikiyaga cya Kivu ku mupaka w’u Buhunde. Umuhinza wo mu Buhunde
witwaga Muvunyi wa Karinda arazitera arazinyaga. Iyo nkuru igeze kuri Kigeri IV
Rwabugiri, ari i Rwamaraba, asanga bibaye ngombwa kujya guhorera izo nyambo ze
zanyazwe n’uwo muhinza. Nyamara ubundi uwo Muvunyi yayobokaga u Rwanda,
akajya yohereza amakoro ibwami.
Igihe ari mu byo guhaguruka, haza intumwa za Mwezi IV Gisabo, umwami w’u
Burundi. Izo ntumwa zari Abaganwa batatu, baherekejwe n’intore ijana. Batumye
ibwami kuvunyisha, Rwabugiri abatumaho ko ari mu rugendo, ko abaheje kugeza
igihe azahindukirira. Abasigira umutware we Mugabwambere wa Nyamutera,
akajya abacumbikira i Kanyinya na Rubingo rwa Shyorongi. Ategeka ingo ze zose
ko zizajya ziboherereza amazimano. Bakazibagira inka eshatu buri munsi, uretse
iby’amazimano yandi y’ibiribwa n’amayoga.
Rwabugiri amaze guhaguruka iwe i Rwamaraba, atuma abantu ku bagore be
ngo barushanwe kwitegura intumwa za Mwezi, anababwira ko uzarusha abandi
umwiteguro ari we uzatahirwa n’ibirori by’imyiyereko, bikazakirirwamo intumwa za
Mwezi. Abwira izo ntumwa ati:
“Ungire Cyivugiza ya Gatsibo, [… Umbwirire Muhundwangeyo wa Ngarambe,
Umukobwa uteye abahungu imbabazi,
Uti: ‘Witegure intumwa za Mwezi.’
Ningushima ingabo zizagutaramira,
Inyambo zitahe iwawe.”
(Uwo yari Kangeyo ka Kanyabujinja ka Nyiracumu, wagengaga urugo rw’i Gatsibo)
[…]
Rwabugiri yahagurutse i Rwamaraba ataha […] i Rubengera, ahategerereza abatasi
yari yarohereje kumutatira u Buhunde […] Abo batasi bamaze kurondorera umwami
ibyo kwa Muvunyi wa Karinda, umuhinza w’u Buhunde n’abatware bakomeye muri
icyo gihugu, intore zo mu Ngangurarugo zihimbiraho indirimbo yitwa Rwahama
[…]
Igitero kigeze mu Buhunde, cyaje kurwanya Muvunyi wa Karinda, araneshwa ariko
arabikinga ntibashobora kumushyikira. Ubwo ingando ya Kigeri IV Rwabugiri yari
i Runyana. Amaze gutsinda Muvunyi n’abategeka bandi bo mu Buhunde, Murego
wa Bigiri we ndetse yatewe mbere ya Muvunyi. Shabiganza we ngo yaba yarahunze
ariko ntibizwi neza. Abandi batewe bagatsindwa ni Murengezi wa Nyarubwa naKarenge na Rwankuba rwa Gahinda.
Twabonye mbere ko umwami yari aganditse i Runyana. Yari yaratatishije Nkingo iri
hafi y’u Runyana, kuko mu bwiru bari bazi ko ari ho Abarenge baramvuye ingomay’ingabe yitwaga Mpatsibihugu.
Ategeka abiru be kuharamvura ingoma y’ingabe nshya yari yageneye iryo zina
rya Mpatsibihugu, kugira ngo ayungukiremo ububasha bw’Abarenge ba kera,
bategekaga ibihugu bigari u Rwanda rwari rutarigarurira byose. Aho Rwabugiri
amariye gukubanga u Buhunde bwose, abaza abatasi be ati: “Inyuma y’ishyamba
turuzi rihetuye u Buhunde, hari ibihugu nyabaki?” Abatasi bamubwira ko batabizi, ko
ari ntawigeze arenga iryo shyamba. Ariko bamumenyesha ibyo bumvanye abandi,
ngo uryinjiyemo amaherezo inzira yinjira mu mugezi wa Nyabarongo, akaba ari yo
bagenda bavogera, ikikijwe n’inzitiro z’imigano. Rukaba urugendo rurerure kuzageza
aho inzira izakukira bakabona kugenda ahatari mu mazi. Rwabugiri ati: “Nimuhogi
tugende tuge kureba ibihugu byaba inyuma y’ishyamba, ubwo hatataswe tuzagendatuhitatira ubwacu.
Ingabo zose zinjira mu ishyamba, amaherezo koko binjira muri wa mugezi, inzira
iwinjiramo na bo barawuvogera, Rwabugiri n’abagore be bahetswe. Ngo urwo
rugendo baruhereye mu gitondo bakuka uwo mugezi ikigoroba. Aho bakukiye
uwo mugezi wa Nyabarongo rero, bagandika mu ishyamba. Bukeye barakomeza
bahinguka ahantu hatamurutse hatuwe n’abantu bameze nk’Abahunde, ariko
batazi ibi byuma bicurwa. Barwanishaga ibisongo by’imigano kandi bagahingisha
inkonzo z’ibiti. Babonye abo bantu bapfupfunutse mu ishyamba, bagerageza
kubarwanya, ariko Abanyarwanda barabatsinda. Ingabo zikomeza zikurikiye inzirayo mu ishyamba, zibona indi Midugudu imeze nk’iyo bari bahingukiyeho mbere.
Ariko muri iyo Midugudu bahasanga ibintu abo baturage babo bahingaga, byari
bibatunze. Kuko rero impamba zari zagabanutse, umwami abwira rubanda ati:
“Nimurye biriya bintu, ubwo byari bitunze abandi bantu namwe byabatunga,
nitugera i Rwanda muzanywe imiti yo kubahumanura.” Ibyo bintu bavuga byari
amashaza. Hanyuma bajya guhaguruka ngo bagaruke mu Rwanda, umwami ategekako bazagarukana imbuto zayo.
Aho azagerera i Rubengera ngo ahingisha mu gikari utuyogi two kororeramo ayo
mashaza. Izina bayitaga acyaduka, akikwirakwiza mu Rwanda bwa mbere, ryari
amashaza kuko yabanje guhingwa mu Bwishaza. Ntabwo Abanyarwanda batangaga
amakoro y’amashaza kuko atari umwaka wa karande mu Rwanda; kandi n’uwaryaga
amashaza ntiyashoboraga kunywa amata ngo amashaza yica inka. Ngicyo rero ikintuk’ingirakamaro igitero k’i Butembo cyagiriye u Rwanda: kururonkera imbuto nshya.
Aho izina ry’igitero k’i Butembo ryaturutse ni muri iryo shyamba riri inyuma y’i
Buhunde n’u Buhavu. Aka karere kose kari inyuma y’ishyamba mu burengerazuba
bw’ibyo bihugu byitwa Butembo. Igitero cyari cyarahagurukiye u Buhunde, hanyumakirenze ishyamba kivanayo izina ry’u Butembo […]
Bamaze kugera mu Rwanda ingabo zitabaruka ukwazo zerekeje mu Buriza n’u
Bwanacyambwe ngo zizahahurire n’umwami zikore imihango y’imyiyereko, ari
wo munsi w’ibirori byasezeraga ibitero. Naho Rwabugiri aherekezwa n’abatware
bamwe anyura iyo mu Murera ahinguka ku Rusumo kwa Magara (ku Rusumo rwa
Kabona ku ngezi ya Burera) anyura iy’u Buberuka, agana iwe i Gatsibo ngo arebe
uko umwamikazi Kangeyo ka Kanyabujinja yari yarakoze mu mwiteguro. Twibuke
ko atabara yari yaratumye ku bamikazi bose ngo bazamwitegure, uzarusha abandi
akazaba ari we utaramirwa n’ingabo zitabarutse. Ageze i Gatsibo, areba imyiteguroy’urwo rugo […] Umwami atanga umunsi wo kubyukurutsa. Birangiye arahaguruka.
Ageze i Gasabo iw’umwamikazi Bayundo ba Rwigenza […] asanga umwiteguro
waho uruta uw’i Gatsibo. Nanone barabyukurutsa, hanyuma umwami arahagurukaajya i Kabuye ka Jabana iw’umwamikazi Kanjogera.
I Kabuye bari barakoze umwiteguro urushijeho guhimba […] Basanga ari ibwami
koko. Kuko rero Kanjogera yari inkundwakazi, Rwabugiri atumiza ba Barundi bo kwa
Mwezi bamusanga i Kabuye. Ingabo ziyereka ari ishyano ryose, hatumiwe n’izitari
zaratabaye ari ugushaka umurato wo kwereka Abarundi. […] Umwami rero yamaze
iminsi i Kabuye, hanyuma arahaguruka ajya i Kigali ari kumwe na ba Barundi. Bageze
kwa Nyirandabaruta ya Sendirima, basanga umutako […] uruta ahandi hose ku
buryo bitari bigifite n’igereranyirizo […]
Mu birori by’imyiyereko, ingabo zitabarutse, nibwo Biraro bya Nyamushanja wa
Rugira yahimbiye Rwabugiri ikivugo “Inkatazakurekera” arakimutura.I. Inyunguramagambo
1. Sobanura aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.
a) Nyakotsi g) Amakoro
b) Kugishisha inka h) Kuvunyisha
c) Umuhinza i) Amazimano
d) Kuramvura ingoma k) Abatasie) Gukubanga l) Kuvogera umugezi
f) Kunyaga
2. Koresha buri jambo muri ayo umaze gusobanura mu nteruro iboneye.
3. Shaka imbusane z’aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko
wasomye .a) Azahindukirira
b) Guhunga
c) Gukuka umugezid) Guhinguka
Subiza ibibazo bikurikiraII. Kumva umwandiko
1. Uzuza interuro zikurikira ukoresheje ibivuye mu mwandiko:
a) Mu gitero k’i..... Abanyarwanda bahakuye imbuto y’.....
b) Igitero k’i Butembo cyabaye mu wa.....cyagabwe kiyobowe n’umwami .......c) Igitero cyahagurukiye i .....gisozerezwa inyuma y’ishyamba i.....
2. Sobanura intandaro y’igitero k’i Butembo.
3. Ni nde wafashe iya mbere mu gushoza urwo rugamba?
4. Ni ikihe gihembo cyari giteganyirijwe umugore uzarusha abandi kwitegura
umwami?
5. Shaka ibintu cyangwa ibikorwa byavuzwe mu mwandiko bibangamiyeibidukikije unasobanure uko ubibona.
III. Gusesengura umwandiko
1. Amakoro yatangwaga ibwami wayagereranya n’iki muri iki gihe? Sobanura
igisubizo utanze uhereye ku kamaro kayo.
2. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka zigaragara muri uyu mwandiko.
3. Vuga muri make ibikubiye muri uyu mwandiko mu magambo yawe bwite.
4. Huza ibivugwa muri uyu mwandiko n’ubuzima busanzwe ku ihame
ry’uburinganire n’ubwuzuzanye ugaragaza ingaruka zo gushaka abagorebenshi mu muryango nyarwanda.
UBUVANGANZO NYABAMI
Ongera usome umwandiko “Igitero k’i Butembo” ugereranye ibivugwamo n’ibyavugwaga
mu yindi myandiko wize mu mwaka wa kane, maze ukore ubushakashatsi utahure ingeri
y’ubuvanganzo uherereyemo n’inshoza y’ubwo buvanganzo. Rondora izindi ngeriz’ubwo buvanganzo.
1. Inshoza y’ubuvanganzo nyabami
Ubuvanganzo nyabami ni imwe mu ngeri z’ubuvanganzo nyemvugo bukubiyemo
ibihangano byose byerekeranye n’abami, ingoma zabo, ibitero byabo,
abakurambere, abatware n’imihango by’ibwami. Ni ingeri y’ubuvanganzo itari
igenewe buri wese nk’uko ubuvanganzo bwo muri rubanda bwari bumeze. Bityo
igihangano cy’ubuvanganzo nyabami ntawashoboraga kugira icyo agihindurahoatabyemerewe.
2. Ingeri z’ubuvanganzo nyabami
Mu ngeri z’ubuvanganzo nyabami twavuga nk’ibisigo nyabami, ubwiru,
ubucurabwenge, ibitekerezo by’ingabo, ibyivugo, inanga, indirimbo z’ingabo
n’amazina y’inka.
3. Uturango tw’izo ngeri z’ubuvangazo nyabamia) Ibisigo nyabami
– Ntibyahindagurikaga mu miterere yabyo ( ikobyo, ibyanzu, impakanizi).
– Byasingizaga abami n’ingoma zabo.
– Byakoreshaga ikeshamvugo.– Byakoreshaga amagambo
b) Ubwiru
– Bwari bukubiyemo amategeko yagengaga imihango y’ibwami.
– Ntibwahindagurikaga.
– Bwakoreshaga ikeshamvugo.– Bwakoreshaga amagambo yabugenewe.
c) Ubucurabwenge– Buvuga amazina y’abami n’abagabekazi.– Bwakoreshaga imvugo iryoheye amatwi.d) Ibitekerezo by’ingabo– Havugwamo inkuru y’ibitero byagabwe.e) Ibyivugo
– Uko igitero cyagenze.
– Muri rusange byandikwa mu mikarago.
– Hagaragaramo ibigwi n’ibirindiro by’uwivuga.
– Bigaragaramo ikeshamvugo.f) Inanga
– Zahimbirwaga kurata no gusingiza abami.
– Zacurangirwaga mu bitaramog) Indirimbo z’ingabo
– Zaririmbwaga mu bitaramo byo kwizihiza umutsindo.
– Zafatiraga ku bantu babayeho (abami, ab’ibwami n’abatware cyangwa
ibikorwa byabayeho bizwi).
– Zabagamo amakabyankuru.h) Amazina y’inka
– Yari imivugo irata inyambo n’umwami.
– Habagamo itondeke ripimye (umubare w’utubangutso ungana).
– Hagaragaragamo ikeshamvugo n’amagambo yabugenewe.
– Yagiraga imiterere yihariye.Imyitozo
1. Ubuvanganzo nyabami ubona butandukaniye he n’ubuvanganzo bwo
muri rubanda?
2. Wowe na bagenzi bawe nimutange ibitekerezo ku kamaro k’ingeri
z’ubuvanganzo nyabami muri iki gihe.IBITEKEREZO BY’INGABO
Ongera usome umwandiko “Igitero k’i Butembo” maze ukore ubushakashatsi utahure
inshoza yawo n’uturango twawo.
1. Inshoza y’igitekerezo k’ingabo
Ibitekerezo by’ingabo ni igihangano cyabaga gikubiyemo uko urugamba rwagenze.
Byahimbwaga n’abatekereza b’ibwami bafatiye ku byavuzwe n’abavuzi b’amacumu babaga
bakubutse ku rugamba. Abo bavuzi b’amacumu bari abantu bazwiho ubuhanga mu kuvuga
neza no gufata mu mutwe bagakoresha imvugo nziza kandi batajijinganya.2. Uturango tw’igitekerezo k’ingabo
Igitekerezo k’ingabo kirangwa n’ibi bikurikira:
– Havugwamo inkuru y’igitero cyagabwe.
– Havugwamo uko igitero cyagenze.
– Abakigizemo uruhare n’abakibayemo intwari.
– Gishingira ku kuri kw’ibyabayeho.
– Hashobora kubonekamo amakabyankuru.Imyitozo
1. Ku bwawe urabona akamaro k’ibitekerezo by’ingabo kari akahe?
2. Kwiga ibitekerezo by’ingabo bidufitiye akamaro muri iki gihe ndetse n’ikizaza. Bitangeho
ibitekerezo.
3. Gereranya igitekerezo k’ingabo n’insigamugani.IBYIVUGO
Soma uyu mwandiko witonze, witegereza imiterere yawo utahure ubwoko bwawo
hanyuma ukore ubushakashatsi ugaragaze inshoza, uturango n’amoko ya bene uwo
mwandiko.
Rwangizamirera rwa Muhandangabo
Ndi umuhanga w’umuheto
Umuhunde yaje arambirana isuri
Ndamurasa arisenya
Ntiyasukirwa amazi
Umenya ngo akubiswe n’inkuba,
Inkuku zirayagara
Inzira ndayihariraAbabisha bagisobanura abanyabwoba!
1. Inshoza y’ibyivugoIbyivugo ni imwe mu ngeri z’ubuvanganzo nyarwanda nyemvugo. Muri iyo ngeri,
uwivugaga yirataga ibigwi n’ibirindiro yagiriye ku rugamba. Tuyisangamo amoko
abiri y’ingenzi ari yo: Ibyivugo by’iningwa n’ibyivugo by’imyato.2. Uturango tw’ibyivugo muri rusange
– Byabaga bifatiye ahanini ku rugamba.
– Kwandikwa mu mikarago.
– Izina ry’igisingizo .
– Inshinga nkene “ndi…”
– Ibigwi (amazina y’ababisha n’aho ingabo yabatsinze) n’ibirindiro (ibindi
bikorwa by’ubutwari ingabo yagaragaje nko kwimana, kugarukira,
kugarukirwa no kurusha) by’uwivuga.
– Dusangamo ikeshamvugo (uburyo bwo gukoresha amagambo yabugenewe
kandi mu buryo bunoze).3. Amoko y’ibyivugoMu byivugo dusangamo amoko abiri y’ingenzi ari yo: ibyivugo by’iningwa
n’ibyivugo by’imyato.
a) Ibyivugo by’iningwa
Iningwa ni ikivugo kigufi cyane cy’abantu bakuru, gikubiyemo ubutwari umuntu
yagaragarije ku rugamba yatabayemo. Buri mugabo wese yagombaga kukiihimbira
ikivugo k’iningwa. Ibyivugo by’iningwa byamamaye mu Rwanda ku ngoma ya
Ruganzu II Ndoli ahagana umwaka wa 1510.Urugero
Ndi Rugaragara mu z’imbere
Rushinguka mu z’inyuma, Ruterabwoba
Sebuharara Nkombe ya Rugina
Nimanye inka mu nkoko
Inkomere zinyita Rugina.
Ibyivugo by’iningwa birangwa n’ibi bikurikira.
– Kuba ari bigufi (ibyashyizwe mu mikarago usanga ibyinshi bitarengeje
imikarago icumi).
– Kuba bigizwe n’igice kimwe (bitagabanyijemo ibika).
– Kuba muri rusange bivuga ku ngingo imwe.b) Ibyivugo by’imyato
Imyato ni ibyivugo birebire bigabanyijemo ibika na byo byitwa imyato. Byahimbwa
n’intiti gusa.Uwabyifuzaga akazegera zikabimuhimbira. Nka Biraro bya
Nyamushanja yahimbiye umwami Rwabugiri umwato urata umuheto we awita
Inkatazakurekera ya Rugombangogo. Ibi byivugo by’imyato byatangiye ku
ngoma ya Yuhi IV Gahindiro.UrugeroINKATAZAKUREKERAInkatazakurekera ya RugombangogoNdi intwari yabyirukiye gutsinda,Nsiganirwa nshaka kurwanaUbwo duteye Abahunde,Nikoranye umuheto wangeNywuhimbajemo intanageIntambara nyiremaIgihugu cy’umuhinza nakivogereye.Umukinzi ampingutse imbere n’isuri,
Umurego wera nywuforana ishema
Nywushinzemo ukuboko ntiwananira,
Nongeye kurega inkokora
Nkanga umurindi hasi, ndarekera
Inkuba zesereza hejuru y’icondo,
Ikibatsi kiyica hejuru mu rubega
Intoki zifashe igifunga zirashya
Imisakura imucamo inkora,
Inkongi iravuga mu gihengeri.Mu gihumbi ke inkurazo zihacana inkekwe
Inkuku yari afite ihinduka umuyonga!
Agera hasi yakongotse
Umubiri we uhinduka amakara,
N’aho aguye arakobana
Nk’ukubiswe n’iyo hejuru.Ababo batinya kumukora,
Bati : “Ubwo yanyagiwe n’Inkotanyi cyane,
Nimumureke mwe kumukurura
Ibisiga bimukembere aho”
Na byo bimurara inkera,
Bimaze gusinda inkaba,
Byirirwa bisingiza uwantanagiye
Imbungiramihigo sinahagararwa hagati nk’abatagira ishyaka,
Ishyamba ry’umwimirizi ndiremamo inkora.Ibyivugo by’imyato birangwa no kuba ari:
– Birebire gusumba ibindi byose.
– Bigiye bigabanyijemo ibice cyangwa ibika bita “imyato”.
– Bigaragaramo ibigwi n’ibirindiro.
– Bivuga ku ngingo nyinshi.
– Harimo imvugo ikoresha amagambo yihariye mu byivugo (ihitamo
ry’amagambo akoreshwa ku rugamba).4. Gusesengura ibyivugo (iby’iningwa n’iby’imyato)
a) Imvano n’ingingo by’ibyivugo
Ababihimbaga bafatiraga ku bikorwa by’ubutwari ingabo zabaga zaragaragaje ku
rugamba cyangwa mu bindi bikorwa runaka. Umuntu kandi yashoboraga guhimbira
undi ikivugo bitewe n’ubutwari cyangwa imyitwarire amubonaho.\b) Akamaro k’ibyivugo
– Gususurutsa igitaramo.
– Kwigisha abantu umuco wo guhiga no kwesa imihigo.
– Kwigisha abantu kugira ishyaka ry’ubutwari.
– Kwigisha abantu umuco wo gukunda igihugu no kukitangira.
– Gutoza abantu kuvugira mu ruhame.
– Gufasha abantu kutaba ibifura.
– Gufasha abantu kutaba ibigwari.
– Kwigisha abantu kunga ubumwe.
– Kwigisha abantu umuco wo gutabarana ahakomeye.
– Gufasha abantu gukoresha impano zabo mu nganzo y’ubuhimbyi.C) Amagambo ya bugenewe mu byivugoIbyivugo bikoresha amagambo yabugenewe.Ingero z’amagambo yabugenewe– Umurera bivuga ingabo.– Umunega bivuga icumu.– Imisakura bivuga imyambi.– Umukore bivuga umuheto.d) Ikeshamvugo mu byivugo
Mu byivugo dusangamo iminozanganzo itandukanye.Ingero– IsubirajwiNdamurasa arisenyaNtiyasukirwa amazi– IsubirajamboInkuba zesereza hejuru y’icondo,Ikibatsi kiyica hejuru mu rubega– IgereranyaUmenya ngo akubiswe n’inkuba– IkabyaAgera hasi yakongotseUmubiri we uhinduka amakara,N’aho aguye arakobanaIkitonderwa
Ibyivugo bya kera byibandaga cyane ku babisha intwari yabaga yaratsinze ku
rugamba, icyakora ibyivugo by’ubu byo hari ingingo zitandukanye byagombye
gushingiraho. Muri zo twavuga nk’uburezi, siporo, ibikorwa byo kwicungira
umutekano no kuwucungira abandi, ikoranabuhanga, iterambere n’ibindi.Umwitozo
Hanga ikivugo k’iningwa n’ik’imyato maze ukivugire (kwivuga) imbere ya
bagenzi bawe.ISUZUMA RISOZA UMUTWE WA MBERE
Soma uyu mwandiko nurangiza usubize ibibazo byawubajijweho
Igitero k’Imigogo
Iki gitero cyasakiranyije by’umwihariko Abanyarwanda n’Abanyankore, icyakora
kivugwamo n’ayandi mahanga. Inkuru y’iki gitero yabarwa mu bice bibiri: Inzira
y’Abanyankore n’inzira y’Abanyarwanda.
Iki gitero kandi cyabayeho mu gihe umwami Kigeri IV Rwabugiri yari mu Bunyabungo
n’ingabo ze hafi ya zose. Nyuma ariko yaje kubimenya agaruka mu Rwanda kurwanya
Abanyankore.“Ehururu ya Rwanda”: Abanyankore batera u RwandaDore uko Ntare V Rugingiza rwa Migereka, umwami wo mu Nkore yateguye guterau Rwanda.Yatumije ingabo n’abatware agira ati: “Ejo muzohereze abantu bakwiriyeingerero, banzanire abatware b’ingabo, baze mbabwire, bazahigire gutera u Rwanda,bahigire gutera Rwabugiri.” Ati: “Rwabugiri ni we njya numva bavuga; Rwabugiribajya bamunshimira cyane; ni we njya numva bavuga ngo agira Igihugu kiza kandikinini, ngo agira inka nziza nyinshi, ngo na we aratora nkange; ngo na we afiteintore.” Ati: “Maze muzahigire gutera Rwabugiri. Nimumara kumunesha nzizera komfite ingabo. Ikindi cya Rwabugiri kimbabaza ni uko bangereranya na we ngo ni weduhwanye.” Abatware bose bakura ubwatsi bati: “Wabera niho ukiduhaka, umuntuuduhaye gutera u Rwanda, umuntu uduhaye gutera Rwabugiri!”Arahaguruka Igumira rya Bacwa, Ruharabwoba, aravuga ati: “Gahorane Imana!
Mpigiye gutera Rwabugiri! Nzamutera bikumare agahinda. Iki gitero ni icyange.
Nzatura mu Gihugu cya Rwabugiri, nzatunga inka za Rwabugiri. Rwabugiri
nankundira tukarwana, ntampunge, nzamufata mpiri mukuzanire!”Maze arahaguruka Matsiko mu Nyana ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri. Niyumva
natungutse n’umutwe w’Inyana, akankundira tukarwana, ntampunge, nange
nzamufata mukuzanire aha!”Arahaguruka Itiri rya Gicobwa, Rugambwishayija, umutware w’Ubwuma n’Abarwanyi.
Ati: “Nange mpigiye gutera Rwabugiri niwumva yatungutse mu mutwe w’Ubwuma
n’Abarwanyi, akankundira tukarwana, nzamufata muzane hano!”
Arahaguruka Kijoma cya Kayisinga, Rugatwankurayijo, umutware w’Ingangura
ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri. Niwumva atungutse mu mutwe w’Ingangura,
akankundira tukarwana, nzamufata muzane aha!”Arahaguruka Rugumayo rwa Kanagayiga Rusheshangabo Rutacwekera, umutware
w’Abanganshuro. Ati: “Mpigiye gutera Rwabugiri natunguka mu Banganshuro
nzamufata mukuzanire.Arahaguruka Rwirangira Rutakirwa, umutware w’Ibirehe, arahiga, ararangiza.
Arahaguruka Rwishumba rwa Mwendo, arahiga mu Batenganduru, ararangiza.
Arahiga Bwijire mu Badahunga. Na we ararangiza.Abatware bamaze guhiga, abahungu na bo barakenyera barahiga.
Arahaguruka Nkoko ya Gahunga, Rutakomwa. Arahaguruka Irabiro rya Gahuta,
Rutarindimuka. Arahaguruka Bayija ba Kambiri, Rugomwa. Arahaguruka Bangonera
ba Ndondoza Ihigiro. Arahaguruka Kamurase ka Bwisheke, Rutakangarana.
Arahaguruka Kakuba ka Kangonya, Rutagengwa Ruhuzabiri. Arahaguruka
Cyanyangutura cya Manunga, Ruteranyangabo.Bamaze guhiga umutware w’igitero, Igumiro, asaba iminsi, ati: “Iminsi yacu ni
itandatu, uwa karindwi tugatabara i Rwanda.” Baragenda bamara gatandatu, ku munsi
wa karindwi bataha ibwami, barara mu mihigo; buracya birirwa bahabwa intwaro:
abahabwa imbunda barazihabwa, abahabwa amacumu n’imiheto barabihabwa. Uwo
munsi bigaba Rugando, baza Kazinga, baza Mwizi na Kankaranka, banyura Rujebe
rwa Kabuganda, i Gorora rya bene Rukari, bananyura i Rukoni rwa Cyabukemwa,
bagera Rwampara. Amashyo ya Nshenyi arikanga, arahunga, amwe yambukira mu
byambu bya Rina n’Ibanda, andi yambukira mu byambu bya Butsinda na Bugomora,
andi ahunga aza i Rwanda […]Bwafamba amaze gushuka Ntare, barara mu mihigo ngo bagiye guhuhura
Abanyarwanda. Ntare agabanyamo ingabo ze imitwe. Abanza kohereza Abanga,
Abatenganduru n’Inyana. Barara baza ijoro ryose kugira ngo bazasakirane
n’Abanyarwanda hakiri kare ubwo kandi ni bwo Ntare yatabaje Mwanga umwami
w’u Buganda amutumyeho Rutarurwa. Mwanga aramuhakanira kuko igihugu cyari
cyarabaye icy’abazungu atagifite ububasha bwo kohereza ingabo aho yishakiye.
Intore zimwe za Ntare zari zifite imbunda za Cyarabu (bitaga makoba).I. Kumva no gusesengura umwandiko
1. Erekana impamvu yatumye Ntare Rugingiza ashaka gutera u Rwanda.
2. Shaka mu mwandiko amazina y’abatware bane bahigiye gutera Rwabugiri.
3. Hari inama Bwafamba yagiriye umwami w’Abanyankore. Ni iyihe?
Yayimugiriye kubera kumukunda?
4. Ukurikije ikivugwamo urasanga uyu mwandiko ari bwoko ki?
5. Uretse igitero umaze gusoma vuga ibindi bitero waba uzi.
6. Muri make muri uyu mwandiko haravugwamo iyihe nsanganyamatsiko?
7. Sobanura uko abatware b’Abanyankore bakiriye igitekerezo cy’umwami
Ntare cyo gutera u Rwanda.II. Inyunguramagambo
Koresha aya magambo mu nteruro ugendeye ku nyito afite mu mwandiko:a) Iyo giherab) Gukura ubwatsic) Guhuhurad) Intoree) GuhigaIII. Ubuvanganzo1. Tanga ingeri eshanu zo mu buvangazo nyabami wize.
2. Ukoresheje ubushobozi wungukiye muri uyu mutwe wa mbere, gereranya
igitekerezo k’ingabo n’ikivugo.
3. Ibyakorwaga mu gutangira no gusoza igitero wabigereranya ute na gahunda
ubuyobozi bushyize imbere yo kureba ibyo abantu biyemeje gukora n’uko
babigezeho?
4. Hanga ikivugo k’imikarago nibura icumi wishyize mu mwanya w’umuntu
wirata ubutwari bw’ibikorwa byiza yakoze.
Activities: 0 -
UMUTWE WA 2: UBURINGANIRE N’UBWUZUZANYE
UMWANDIKO: ABABIRI BAJYA INAMA
Umuryango wa Kamari na Nyiramana, ni umuryango witeje imbere mu gihe
nyamara bombi bashakanye ari abakene. Bamaze kurushinga, rubanda rukomeza
kubaha inkwenene bavuga ko nta cyo bazigezaho. Ariko bo ntibacika intege
kuko bahamyaga ko ibintu bishakwa ntawubivukana kandi ko abagiye inama
ntakibananira. Mu mibanire yabo, barangwaga no kumvikana, gufashanya, kujya
inama no gukorera hamwe. Kubera ko bari baramenyaniye mu mahugurwa
y’ubuhinzi n’ubworozi bwa kijyambere, umushinga wa mbere batekereje wari uwo
guhinga no korora. Mu buhinzi bwabo bose barafatanyaga. Kubera ko isambu bari
bafite itari ihagije, umusaruro wabo ntiwatumaga bashobora gusagurira isoko.
Umunsi umwe bahinguye, bamaze kurya baratangira baraganira. Maze Nyiramanaaterura ikiganiro.
– Ko mbona ubuhinzi bwacu budatera imbere twatekereje ubundi buryo bwo
kwiteza imbere?
– Kagire inkuru. Twakora iki kugira ngo twivane mu bukene?
– Nge natekereje gukora umushinga w’ubuhinzi bwa kijyambere n’ubworozi
bw’inkoko z’inyama n’iz’amagi, ahubwo twigire hamwe uko twashakisha
igishoro. Igihe twahuriraga mu mahugurwa batubwiye ko iyo ufite umushinga
uteguye neza uwujyana muri banki bakakuguriza amafaranga yo kuwushyira
mu bikorwa, bityo ukajya ubishyura buhorobuhoro.
– Nukonuko mugore mwiza! Ni byo koko ababiri bajya inama baruta umunaniurasana! Reka tubikore dutyo.
Nyuma y’icyo kiganiro, biyemeza kunonosora umushinga wabo bukeye bagana
banki gusaba inguzanyo maze barayihabwa. Bidatinze batisha igishanga, maze
si uguhinga karahava! Umugabo yakurikiranaga umushinga w’ubuhinzi, naho
umugore akurikirana umushinga w’ubworozi. Batera imbuto z’indobanure, ikirere
na cyo kirabakundira. Ku isarura rya mbere, bashoboye kwishyura icya kabiri
k’inguzanyo bari basabye, bagura izindi nkoko z’amagi banubaka ibindi bibuti
by’inkoko. Ibyo byatumye benshi ndetse no mu babahaga inkwenene bibaza uko
babakiranye. Ibyo byaterwaga n’uko batari bazi ibanga ryabo ryo kubahana nokugirana inama igihe cyose bagiye kugira icyo bakora.
Bamaze kwishyura umwenda wose wa banki batangira kuzigamira abana bazabyara.
Biyubakira inzu nziza ya kijyambere baba abakungu barakira karahava. Hashize
igihe bigira inama yo kubyara abana kubera ko bari bamaze kubona umutungo
wabafasha kubarera, bidatinze bibaruka abana babiri. Ababyeyi bombi bafatanya
kubitaho babarerana urukundo, abo bana bahabwa ibyangombwa bikenewe
nk’indyo yuzuye kandi ifite ubuziranenge, imyambaro ikwiye n’ubuvuzi nyabwo.
Igihe kigeze babashakira amashuri meza. Babatoza kubahana no gufatanya mu
turimo tunyuranye two mu rugo. Hashize igihe bongera kwigira inama yo kubyara
undi mwana wa gatatu. Nk’uko baranzwe n’ubufatanye muri byose, iyo Nyiramanayabaga ahugiye mu turimo tunyuranye, Kamari ni we witaga ku ruhinja.
Umunsi umwe nyuma y’umuganda, abawitabiriye bamaze kuganira ku
nsanganyamatsiko y’iterambere, Umuyobozi w’Umudugudu afata ijambo asaba
Kamari n’umugore we guhaguruka. Maze akomeza agira ati: “Impamvu mpagurukije
aba bantu ndagira ngo mbasabe ko mubashimira nk’umuryango w’intangarugero
mu iterambere mu Mudugudu wacu. Ariko kandi ndagira ngo na bo mbasabebatwibire ibanga rituma batera imbere kugira ngo tubarebereho.”
Umunsi umwe nyuma y’umuganda, abawitabiriye bamaze kuganira ku
nsanganyamatsiko y’iterambere, Umuyobozi w’Umudugudu afata ijambo asaba
Kamari n’umugore we guhaguruka. Maze akomeza agira ati: “Impamvu mpagurukije
aba bantu ndagira ngo mbasabe ko mubashimira nk’umuryango w’intangarugero
mu iterambere mu Mudugudu wacu. Ariko kandi ndagira ngo na bo mbasabebatwibire ibanga rituma batera imbere kugira ngo tubarebereho.”
Kamari asaba Nyiramana kuba ari we ubanza kuvuga, maze Nyiramana aterura agira
ati: “Iterambere ry’urugo rwacu rishingiye ku buringanire n’ubwuzuzanye bwacu
kubera ko twiyemeje kujya inama muri byose, tugafatanya kandi tukubahana.” Kamari
na we yafashe ijambo avuga ko uzakenera inama wese azabasanga bakayimugira.
Abari aho bose barabashimira maze bataha biyemeje gukurukiza inama bagiriwe
n’umuryango wa Kamari. Nyuma y’igihe gito, iterambere mu Mudugudu waboryagaragariraga buri wese.
I. Inyunguramagambo
1. Urebera mu merekezo yose, tahura muri iki kinyatuzu amagambo afite
ibisobanuro bikurikira.a) Ibitwenge byo kunnyega umuntu.b) Twongere twiteze imbere.c) Amafaranga atangiza umushinga.d) Gutunganya neza.e) Gutanga amafaranga bakaguha umurima wo guhinga mu gihe runaka.f) Umuntu ukize ku bintu.g) Uburyo bw’ibitsina byombi bwo kugira ubushobozi, uburenganziran’uruhare rugaragara bwo gukorera umuryango n’igihugu muri rusange.h) Ubufatanye bugaragarira mu mirimo umugore yunganiramo umugabo kuburyo buri wese abarirwa mu murimo runaka mu bwubahane.i) Igikorwa cyo kuzamura imibereho myiza.
2. Koresha mu nteruro amagambo akurikira ugaragaza ko wumva icyoavuga mu mwandiko.a) Inkweneneb) Igishoroc) UmukunguII. Kumva umwandiko1. Ni ba nde bavugwa muri uyu mwandiko? Kuki rubanda bavugaga ko nta cyobazigezaho?2. Umuryango w’abavugwa mu mwandiko urangwa n’iki?3. Iterambere ry’umuryango wa Kamari na Nyiramana rikomoka he?4. Sobanura uko uburinganire n’ubwuzuzanye ari inkingi y’iterambere.5. Garagaza akamaro k’umuco wo kuzigama kagaragara mu mwandiko.6. Mu mwandiko batubwira ko umuryango wa Kamari wagaburiraga abanababo indyo yuzuye kandi ifite ubuziranenge. Sobanura akamaro ko kuryaindyo ifite ubuziranenge.III. Ibibazo byo gusesengura umwandiko1. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka ziri mu mwandiko.2. Ni irihe somo ryo mu buzima busanzwe twakura muri uyu mwandiko?IV. Kungurana ibitekerezoUngurana ibitekerezo na bagenzi bawe kuri iyi nsanganyamatsiko ikurikira: “Ibyizaby’uburinganire n’ubwuzuzanye mu Rwanda.”IKESHAMVUGO
Soma umwandiko ukurikira maze usubize ikibazo cyawubajijweho.
Impanuro z’umubyeyi
Igihe kimwe Kamana akitse imirimo, yari mu ruganiriro hamwe n’abana be Bukesha
na Mariza aterura ikiganiro agira ati: “Ariko bana bange mureke tuganire ku busugire
bw’ururimi rwacu.”
Kamana: Harya iyo bukeye umworozi w’inka iyo agitangira kuzikama bavuga ko
agira ate?
Bukesha: Bavuga ko atangiye kuzikurura amabere.
Mariza: Reka da! Ariko Bukesha nawe nta byawe! Suzi ko babyita kwinikiza! Mu
ishuri twarabyize.Bukesha: Uzi ko ari byo koko! Ariko nawe hari aho ubyishe: Ntibavuga: “Suzi ko”;
bavuga:“Ntuzi ko”.
Mariza: Yego koko. Ngaho noneho nawe vuga uko kurangiza gukama babyita.
Bukesha: Babyita guhumuza.Bukesha: Uzi ko ari byo koko! Ariko nawe hari aho ubyishe: Ntibavuga: “Suzi ko”;bavuga:“Ntuzi ko”.Mariza: Yego koko. Ngaho noneho nawe vuga uko kurangiza gukama babyita.Bukesha: Babyita guhumuza.Kamana: Murumva rero ko dukwiye kujya tunoza ururimi rwacu ntiturwangize uko
twiboneye.Tukamenya imvugo ikoreshwa ku mata nko kuyabuganiza,
umubanji n’ibindi.
Tukibuka ko kurangiza koza ibyansi n’ibisabo na byo babyita guhumuza;
ingoma n’isekuru byasaduka bakavuga ko byariboye n’ibindi ntarondoye. Si
ibyo gusa kandi: ubu bamwe muri mwe baba bavuze ngo natarondoye,
ngo ndavuze uti, ngo bimeze ute? n’ibindi. Ibi byose bishobora gutuma
abazi ururimi rwacu babaseka kandi kurunoza bitagoye. Muge mukurikira
neza ibyo umwarimu yigisha kandi namwe muge mwihatira kuganira
mu Kinyarwanda kinoze.Ikibazo
Muri iki kiganiro umubyeyi arashishikariza abana kunoza imvugo yabo. Ubwo
buryo bwo kunoza imvugo no kuyikesha bwitwa ngo iki? Kora ubushakashatsi na
bagenzi bawe utahure inshoza y’ubwo buryo unashakishe izindi mvugo zinoze
zikoreshwa ku nka, ku mata, ku isekuru, ku gisabo, ku ngoma no ku zindi mvugo
zikoreshwa mu buzima bwa buri munsi.Inshoza y’ikeshamvugo
Ikeshamvugo ni ubuhanga bukoreshwa mu kuvuga no guhanga mu Kinyarwanda.
Iyo akaba ari imvugo inoze, yuje ikinyabupfura, ifite inganzo kandi ivugitse ku buryo
bunoze. Ikeshamvugo ahanini, ni imvugo ikoreshwa mu guha agaciro umuntu uyu
n’uyu cyangwa ikintu iki n’iki bitewe n’akamaro gifite mu muco w’Abanyarwanda,
bityo hakirindwa gukoreshwa izina ryacyo mu buryo bukocamye. Mu ikeshamvugo ni
ho hakoreshwa ijambo “Ntibavuga, bavuga.” Umuntu akaba yabasha gutandukanya
imvugo ikoreshwa ku mwami, ku ngoma, ku nka, ku mata n’ibindi.


Ikitonderwa
Ikeshamvugo ntirishingira gusa ku nka, ingoma, amata… ahubwo rinashingira
ku mvugo dukoresha buri munsi. Ni ngombwa ko imvugo dukoresha iba inoze,
yubahiriza ikibonezamvugo kandi idashyoma cyangwa ngo ivangavange
Ikinyarwanda n’izindi ndimi.
g) Kuvanga indimiIri kosa ryo kuvanga indimi rikorwa akenshi iyo uvuga akoresha Ikinyarwandaakivanga n’indimi z’amahanga cyangwa agatanga igitekerezo ke mu Kinyarwandaakoresheje imiterere y’izindi ndimi.
h) Amagambo yerekeye amasano n’indamukanyoIyi mivugire iboneka cyane mu magambo aranga amasanono mu ndamukanyo. Kumpamvu zitandukanye zirimo nogutira mu zindi ndimi, usanga abantu batakimenya amagambyabugenewe y’Ikinyarwanda.

ISUZUMA RISOZA UMUTWE WA KABIRISoma umwandiko ukurikira maze usubize ibibazo byawubajijweho.Uburinganire n’ubwuzuzanye mu iterambere ry’umuryangoKugira ngo umuryango utere imbere hakenerwa ibintu byinshi kandi binyuranye,birimo ibiribwa bihagije, uburezi, ubuzima buzira umuze, umutekano, ubukungun’ibindi. Iyo urebye neza ariko hari ikintu k’ibanze gikwiye guhabwa agacirombere ya byose mu kubaka iterambere rirambye ry’umuryango. Hari abemezako iyo hatitawe ku ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye usanga mu muryangohari icyuho kandi kiganisha ku mibereho mibi.Kugira ngo umuryango wihaze mu biribwa niba utunzwe n’ubuhinzi n’ubworozi,ingufu z’umugabo n’umugore ziba zikenewe kuko nta n’umwe ukwiye guharira
undi umurimo uyu n’uyu ahubwo bose bagomba kunganirana bityo bakagera
ku musaruro ushimishije kuko bose baba babishyizeho umwete. Urugero
twafata hano, ni nk’igihe umugabo n’umugore baba biriranywe bahinga igihe
cyo guhingura hagomba guterwa intabire umwe muri bo akaba yakwiyumvisha
ko icyo gikorwa kitamureba yewe akaba atanakora imbagara ngo akeka ko uwo
murimo utamugenewe.Ikindi umuntu yavuga kuri iyi ngingo ni uko ubworozi busaba gushirika ubute
no guhozaho kugira ngo amatungo akenurwe ku kigero gishimishije bityo na
yo atange umusaruro. Iyo hari umwe mu bagize umuryango wiyumvisemo ko
atakora umurimo runaka wo mu bworozi aba ateshutse kuko igihombo kiba kiri
ku muryango wose.Uburezi bw’abana mu muryango ni inkingi ikomeye y’iterambere. Mu burezi
umugore cyangwa umugabo agomba gutanga umusanzu ufatika nta kwitana ba
mwana kuko umwana apfa mu iterura. Ikindi kandi nta n’umwe ukwiye kumva
ko uburere umwana aherwa mu muryango bugenewe gutangwa n’umwe muri
bo ahubwo bose bagomba gutahiriza umugozi umwe kugira ngo bubake ejo
hazaza h’abana babo. Inyana ni iya mweru; abana na bo bafata urugero rwiza ku
babyeyi babo ugasanga abahungu n’abakobwa buzuzanya muri byose.Umuryango udafite ubuzima buzira umuze nta cyo uba ushingiyeho, ni yo
mpamvu umugabo n’umugore bakwiye kwita ku buzima bwabo n’ubw’abo
bashinzwe kurera. Iyo havuzwe ingingo y’ubuzima humvikana kwirinda indwara,
gushyiraho uburyo buhamye bwo kunoza imikorere mu by’ubuvuzi no kuvurizwa
igihe iyo hari uwarwaye.Ni yo mpamvu rero yaba umugabo cyangwa umugore, umwana w’umuhungu
cyangwa umukobwa, bakwiye kwita ku buzima bwabo n’ubw’abandi kuko bose
bibareba. Urugero rwatangwa hano ni uko umwana atarembera mu rugo nyinaadahari kuko abagabo bamwe bumva ko kujyana umwana ukiri muto kwa
muganga cyangwa kumukingiza bigenewe abagore gusa.Umutekano wo mu muryango na wo ni ngombwa. Iyo hubahirijwe uburenganzira
bwa buri muntu bwaba ubwo agenerwa n’amategeko cyangwa umuryango,
usanga urugo rufite amahoro arambye, kuko nta n’umwe utsikamirwa hitwajwe
ko ari uyu n’uyu. Aha rero ni ho uburinganire bugaragarira kuko abantu bose
bareshya imbere y’amategeko.Ubukungu ni ikintu k’ingenzi mu muryango no mu gihugu muri rusange.
Ubukungu rero ntibumanuka mu ijuru ahubwo buraharanirwa. Baca umugani
mu Kinyarwanda ngo: “Abishyize hamwe ntakibananira”, buri wese mu bagize
umuryango agomba kumva ko kugira ngo umuryango utere imbere agomba
kubigiramo uruhare, kandi byose bishoboka iyo hari ubushake. Nta n’umwe
ugomba kwitinya ngo iki n’iki kigenewe uyu n’uyu ahubwo bagomba kunganirana
muri byose.Muri make abagiye inama Imana irabasanga, kandi umutwe umwe wifasha
gusara ntiwigira inama. Iterambere rihera mu rugo rikagukira mu muryango
mugari rigakwira Igihugu cyose. Uwiba ahetse aba abwiriza uwo mu mugongo,
babyeyi urugero muha abana ni rwo bakurikiza. Umuryango uhamye urakenewe
ngo Igihugu gitere imbere. Ni ngombwa kandi ko habaho amahirwe angana
ku bitsina byombi. Ni inshingano ya buri wese kugira uruhare rugaragara mu
kubaka umuryango muzima urangwa n’uburinganire n’ubwuzuzanye kuko ari
byo shingiro ry’iterambere ry’umuryango.I. Kumva no gusesengura umwandikoII. Inyunguramagambo
1. Ni ibihe bintu by’ingenzi bivugwa mu mwandiko bya ngombwa mu
iterambere ry’umuryango?
2. Kuki ibyo byose bitagerwaho bidashingiye ku buringanire n’ubwuzuzanye?
3. Ku bwawe iyo havuzwe uburinganire wumva iki?
4. Ese ubona bikwiye ko umugore cyangwa umugabo basiganira umurimo
runaka kandi bose bawushoboye?
5. Uburere bw’abana buhuzwa bute n’uburinganire n’ubwuzuzanye muri uyu
mwandiko?
6. Vuga muri make uko uyu umwandiko ugaragaza uburinganire
n’ubwuzuzanye.
7. Garagaza imigani y’imigenurano yakoreshejwe muri uyu mwandiko ifitanye
isano n’uburinganire.1. Koresha aya magambo akurikira mu nteruro zigaragaza ko wumva icyoasobanura mu mwandiko.a) Umuzeb) Umwetec) Ubuted) Icyuhoe) Intabire2. Huza buri jambo n’igisobanuro cyaryo.
III. Ikeshamvugo
1. Kosora umwandiko ukurikira ukoresheje imvugo inoze.
Amashyo y’iwacu
Mu muryango wacu muri iyi minsi twahiriwe n’ubworozi, amatungo abyara ari
menshi. Ubwo rero murumva ko dufite inyana nyinshi zikivuka zibera mu kiraro
cyazo. Ni muri urwo rwego abana tuvukana bamerewe neza binywera amata y’inka
ikibyara. Iyo umushumba wazo atangiye gukama, umukobwa tuvukana ni we uba
hafi ngo asubize inyuma inyana itamukoma akayamena. Iyo ayisubije inyuma, mba
ndi hafi ngahita mfata ibyatsi nkayihanagura.
Ubundi inka zacu twajyaga tuziha umubirizi zimaze gukamwa none isekuru
twawusekuragamo yarasadutse, dadi akaba ateganya kubaza indi no kugura ikindi
gisabo vuba aha.Uwo mushumba wacu akunda gukama akoresha amaboko yombi,
yarangiza gukama tukayasuka mu byansi, tukayatereka ku meza aho abikwa.Ubwo
inka tukazijyana aho zirisha ari na ho mpurira n’amaniga yange.
3. Hanga umwandiko uvuga ku mwami cyangwa ku bworozi bw’inkaukoreshemonibura amagambo icumi y’ikeshamvugo ku mwami cyangwa kunka uyaceho akarongo.Activities: 0 -
7b
Umwinjizo w’umukino
Muri uyu mukino: “Ubwenge buza ubujiji buhise”, muriyumviramo ukuntu
Nyinawumuntu, yatsimbararaga ku myumvire idahwitse yo kubyara abana
benshi, ngo akunde yororoke nk’umusenyi wo ku nyanja. Nyamara yagiye ku kigo
nderabuzima, na bwo ku bwa burembe, yumvise uko urubyiruko rugisha inama
rushaka kumenya iby’ubuzima bw’imyororokere, ndetse n’abatanze ubuhamya ku
byiza byo kuboneza urubyaro, afata ikemezo cyo guhinduka no kuba intumwa nzizaku bandi bafite imyumvire itaboneye.
Abakinnyi dusanga muri uyu mukino n’imiterere yabo.
Nyinawumuntu: Ni umugore ubyara indahekana. Nyuma y’igihe kirekire
ahora mu makimbirane n’umugabo we yaje kwisubiraho.
Mugwiza: Ni umugabo wa Nyinawumuntu. Ashyira mu gaciro, ndetse
yifuza ko we n’umugore we baboneza urubyaro.
Mugisha: Ni umugabo uri mu kigero k’imyaka 43. Na we yacengewe
n’umuco wo kuringaniza urubyaro ndetse abishishikariza
abandi.
Iribagiza: Ni umuyobozi w’Ikigo Nderabuzima cya Kinigi akaba
n’inzobere mu bijyanye n’ubuzima bw’imyororokere nokuboneza urubyaro.
Fofo: Ni umukobwa uri mu kigero k’imyaka 20 ukora mu kabari.
Akunze guhura n’ikibazo cy’abagabo bamushuka ko
bamukunda, akabima amatwi.
Gwiza: Ni ingaragu afite imyaka 21. Akunda gushukwa n’urundi
rubyiruko ngo akore imibonano mpuzabitsina ariko akagira
amakenga ndetse agakomera ku bumanzi bwe.
Murenzi: Ni umusore w’ibigango n’igikuriro. Afite imyaka 23. Azwiho
gutwara abagore b’abandi.Gakwaya: Ni se wa Murenzi, agisha inama kandi ni inyangamugayo.
Igice cya mbere
Agakino ka mbere
Aka gakino karakinirwa mu ruganiriro kwa Mugwiza na Nyinawumuntu. Ni mu
gitondo bambaye imyambaro idashamaje nk’abakene, Mugwiza yicaye ku ntebe ya
kinyarwanda, Nyinawumuntu yicaye ku kirago; mbese biragaragara ko bari mu rugorutifashije.
Mugwiza: (Yicaye wenyine yiyumvira) Mbe Nyinawumu...?
Nyinawumuntu: ( Ijwi ryumvikanire kure, ndetse abanze kwisyigiza) Asyi! Arikowowe ni uguhora umpamagara gusaaa! Vuga ndakumva!Mugwiza: (Yimyoze ) Igira hino uce akabogi ku muce ariko ngire icyonkwibariza, ntuzi ko ijambo ryiza ari mugenzi w’Imana kandiubamba isi ntakurure!Nyinawumuntu: Ubu ntunzindukiye ntarikorera uturimo di! Vumvura vubawasanga ari ikinkiza uyu muruho n’agahinda nterwa n’ururugo rutindi!Mugwiza: Ariko uzitonganya uzageze ryari? Ayo maganya uhoranaukagira ngo si wowe wayikururiye n’izo ndahekana zawe?Nyinawumuntu: Ugize ngo iki...? Umpamagariye kuntuka se? Mva iwacu hariinda naje nikoreye ku mutwe? Ariko koko bararya zikishyura!Umenye ko umanika agati wicaye wajya kukamanuraugahaguruka!Nta soni!Nyinawumuntu: Ntuza ntuza iki? Ni uko usanzwe ndakuzi kandi uhishemu nda ntiyibwa n’imbwa. Uhora umbwira ngo mbyarank’urukwavu! Ariko ni abange koko! Ko utamfasha kubarerase, shyuhuhuuu! Ariko nagorwa nagorwa!Mugwiza: (Ase nugira uburakari) Hama hamwe uwanze kumva ntiyanzeno kubona. Nkubwira ngo uboneze urubyaro, ukananira!Icara urambye wumve ingaruka!Nyinawumuntu: Wahondaga utanoga di! Ngo bagire ngo! Umuturanyiwacu ko yihaye kuboneza urubyaro, byagenze bite? Nta bowumva babisamiraho se? Abapagani gusa! Ijambo ry’Imanariratubwira riti: “Mubyare mwororoke mugwire mwuzure isi,mungane nk’umusenyi n’inyenyeri.” Ni nde wababwiye ko isiyuzuye se?(Atuje cyane asa n’uwinginga) Nyamara nkubwire sarorisumba ayandi nahawe na Rudasumbwa, amahane yawenta cyo azakugezaho! Nashakaga kukubwira ngo tugekugisha inama ku kigo nderabuzima, cyane ko numviseumuhwituzi avuga ko ku Kigo Nderabuzima cya Kinigihari iyo gahunda yo kugira inama abaturage ku bijyanyen’ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.Nyinawumuntu: (Acururuke gato) Nange mbikenge undi mukiro wariumpamagariye umuseke ugitamuruka mu cyoko!Ibitesha umuntu igihe ntibibura! Batanga se utujumban’udushyimbo byibura ngo twihere abana? Izomburamukoro gusa! Ugeyo wenyine n’ubundi uwiruka muntabire y’undi ntabura amaguru. Nge sinishoboreye ngiyekwihingira! (Ahaguruke agende, Mugwiza asigare wenyineyumiwe)Mugwiza: (Atuje cyane) Tuza ariko nivugiraga mugore nkunda wezeinono ku menyo, kibero kezeho amaribori, ukaba ikemezocy’urugwiro. Nagira ngo twiganirire iby’ubu buzima bwacu,tuza rwose.
Nyinawumuntu: Ntuza ntuza iki? Ni uko usanzwe ndakuzi kandi uhishemu nda ntiyibwa n’imbwa. Uhora umbwira ngo mbyarank’urukwavu! Ariko ni abange koko! Ko utamfasha kubarerase, shyuhuhuuu! Ariko nagorwa nagorwa!Mugwiza: (Ase nugira uburakari) Hama hamwe uwanze kumva ntiyanzeno kubona. Nkubwira ngo uboneze urubyaro, ukananira!Icara urambye wumve ingaruka!Nyinawumuntu: Wahondaga utanoga di! Ngo bagire ngo! Umuturanyiwacu ko yihaye kuboneza urubyaro, byagenze bite? Nta bowumva babisamiraho se? Abapagani gusa! Ijambo ry’Imanariratubwira riti: “Mubyare mwororoke mugwire mwuzure isi,mungane nk’umusenyi n’inyenyeri.” Ni nde wababwiye ko isiyuzuye se?(Atuje cyane asa n’uwinginga) Nyamara nkubwire sarorisumba ayandi nahawe na Rudasumbwa, amahane yawenta cyo azakugezaho! Nashakaga kukubwira ngo tugekugisha inama ku kigo nderabuzima, cyane ko numviseumuhwituzi avuga ko ku Kigo Nderabuzima cya Kinigihari iyo gahunda yo kugira inama abaturage ku bijyanyen’ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.Nyinawumuntu: (Acururuke gato) Nange mbikenge undi mukiro wariumpamagariye umuseke ugitamuruka mu cyoko!Ibitesha umuntu igihe ntibibura! Batanga se utujumban’udushyimbo byibura ngo twihere abana? Izomburamukoro gusa! Ugeyo wenyine n’ubundi uwiruka muntabire y’undi ntabura amaguru. Nge sinishoboreye ngiyekwihingira! (Ahaguruke agende, Mugwiza asigare wenyineyumiwe)
Agakino ka kabiriMugwiza: (N’ijwi ryihanangiriza) Ariko Nyinawumu! Uwiruka atizwa
Aka gakino karakinirwa mu gikari cy’urugo kwa Mugwiza n’umugore we
Nyinawumuntu agaragara ko atwite. Nyinawumuntu afite isuka mu ntoki
nk’ugiye guhinga, Mugisha aze kubakangurira kwitabira amahugurwa,
bazane udutebe bicareho baganire, utwana ikenda tw’indahekana dushonje
twambaye ubucabari twicaye ku muryango w’inzu tubitegereza.
Mugwiza: Ubu koko amaherezo azaba ayahe?
Nyinawumuntu: (Akubite igitwenge aseke cyaneee) Ngo amaherezo azaba
ayahe? Ubaye wa wundi uhora yibaza iby’uko bwira n’uko
bucya se! (Aririmbe yishongora: Ese ko bucya bukiraaaamahereeezo azaba ayahe weee!)
umurindi n’umwirukankana koko. Sinzongera kukubwira
ibyo kuboneza urubyaro no kumenya iby’imyororokere,
gusa uzirengere ingaruka. (Ahite yumva umuntu ubaramutsa)
Mugisha (N’ijwi risa n’irirenga) Mwaramutse aba hano? Ni Mugisha
ubasuhuza.
Mugwiza: Mwaramutse? (Mugisha yinjire)
Nyinawumuntu: Ese ni wowe Mugi, ko uturamukiye se, uragenzwa n’iki?
Reka nzane udutebe two kwicaraho. (Azane udutebe twa
kinyarwanda bicare)
Mugisha: Ni ubuhoro ariko! Numvise mwari mu kiganiro arikoMugisha: Umva kandi. (Aseke gato ) Ntubizi kandi numvaga muvugamusakuza, nza kureba ibyo murimo!Nyinawumuntu: Sinzi ibyo yari arimo ambwira ra!Nyinawumuntu: Yewe ga yewe ga! Uzi ko uwububa abonwa n’uhagaze bahu!ku ngingo nziza?Mugisha: Oya sinumviriza abantu. Nihitiraga amagambo agira atyaBurya bwose wumvirizaga ibyo twavugaga?Mugwiza: Ni byo rata twavugaga ibyo kujya kugisha inama ku kigoangwa mu gutwi.Mugisha: Ntiwumva; nange ubu ndi kugana ku kigo nderabuzima.nderabuzima, ku bijyanye n’ubuzima bw’imyororokere noku kuboneza urubyaro.Mugisha: Ubwo se yabikora bahu? Dore ubu bukene bw’akarandeNamwe abahwituzi babagezeho?Mugwiza Batugezeho ariko nararigushije, Nyinawumuntu yanzeandaba ivu mu gahanga! Aracyari wa wundi boshyeakabaye icwende koga nti...reka nicecekere nako.Mugwiza: e. Ntidushobora kubona ibitunga abanabuterwa no kuba mutaraboneje urubyaro. Rero ndabonaanatwite indi!Mugisha: Izo ni ingaruka nyine! Aho isi igeze kirazira kikaziririzwabahora bicira isazi mu jisho, kwambara ukuri byobarabimenyereye, kubavuza ni ikibazo! Icyangira umuntugitera agahinda gusa!
kubyara abo udashoboye kurera, kuko ni ukwiyica uhagazeukica n’ubuzima bw’abo ubyara.
Nyinawumuntu: (N’agasuzuguro) Mwasomye ntimwasogongeye ariko!Mugwiza: Yego nyine iyo tubyara abo dushoboye kurera, ntuba utakaUbuzima bwicwa n’iyo miti njya numva! Nge hari icyo ntakauretse ubukene?Nyinawumuntu: (Ase n’ugira amakenga) Gute se?ubwo bukene!
Mugisha: Igihe uta urera abana barenga ikenda bose, iyo uza kubaMugwiza: Si uko! Ubu se baziga koko, kandi ubu amashuri ari woufite babiri uba ugikoresha mu kubashakira ibibatunga nokubateganyiriza ejo hazaza.Nyinawumuntu: Nimuhebere urwaje rero, none se twakwihakana urubyaromurage? Kera ababyeyi bagiraga iminani baragaga abanababo. Ubu abacu tuzabaraga iki?
rwacu.
Mugisha: Guhunga ibibazo si ubutwari ni ubugwari bukabije, kukoNyinawumuntu: (N’ibyishimo byinshi) Ni byo se! Ayo ni amareshyamugeniintore ntiganya ishaka ibisubizo. Byongeye kandi Leta y’uRwanda nta we ishaka ko abaho nabi aririra mu myotsi.Ubu se mwe gahunda ya Gira Inka Munyarwanda ntiri hafikubageraho!
have sigaho!
Mugisha: Ni ukuri rwose. Gusa mugomba kwitabira gahunda za Leta
zirimo kuboneza urubyaro, kugana ibigo nderabuzima
mukagisha inama ku buzima bwanyu, n’ibindi. Isaha ziragiye
ahubwo muze tugende tudatinda.
Mugwiza: Nge nahagurutse. Haguruka nawe Nyinawumu... Singenda
ngusize!
Mugisha: Ntiwumva ko nta rundi rwitwazo Nyinawumu...! Erega
gahunda za Leta kuzitabira ni byiza birigisha kandi
bigafasha abantu no guhindura imyumvire!
Nyinawumuntu: (Abanze kwiyumvira) Tugende ariko ni uko abaye wowe
Mugi...!
Mugwiza: Nyinawumu? Tuvugishije ukuri, hari uko ntakugize
ukananira?
Nyinawumuntu: Wowe se ko utifungishije ngo baguhindure ikiremba?
Mugwiza: Byo se nari kubikora tutabyumvikanyeho? Erega byose
bikorwa mu bwumvikane, mu bufatanye n’ubwuzuzanye
bw’abashakanye
Mugisha: Ni ukuri rwose. Gusa mugomba kwitabira gahunda za Leta
zirimo kuboneza urubyaro, kugana ibigo nderabuzima
mukagisha inama ku buzima bwanyu, n’ibindi. Isaha ziragiye
ahubwo muze tugende tudatinda.
Mugwiza: Nge nahagurutse. Haguruka nawe Nyinawumu... Singenda
ngusize!
Mugisha: Ntiwumva ko nta rundi rwitwazo Nyinawumu...! Erega
gahunda za Leta kuzitabira ni byiza birigisha kandibigafasha abantu no guhindura imyumvire!
Nyinawumuntu: (Abanze kwiyumvira) Tugende ariko ni uko abaye wowe
Mugi...!
Mugwiza: Nyinawumu? Tuvugishije ukuri, hari uko ntakugize
ukananira?
Nyinawumuntu: Wowe se ko utifungishije ngo baguhindure ikiremba?
Mugwiza: Byo se nari kubikora tutabyumvikanyeho? Erega byose
bikorwa mu bwumvikane, mu bufatanye n’ubwuzuzanyebw’abashakanye.
Mugisha: Erega ntibinabuza umuntu gukora imibonano
mpuzabitsina, bibuza kororoka gusa. Uzi ko mutazi ubuzima
bwanyu bw’imyororokere! Mureke twihute ndabizi ku kigonderabuzima murahungukira byinshi. (Bahaguruke bagende)
Igice cya kabiri
Agakino ka mbere
Aka gakino karakinirwa ku kigo nderabuzima, karakinwa na Iribagiza, Fofo,
Gwiza, Gakwaya, Murenzi, Mugisha, Mugwiza na Nyinawimuntu. Iribagiza arikugira inama abaturage bicaye mu gacaca, bacoca amagambo.
Iribagiza: (Asuhuze abo bari kumwe) Muraho mwese! Nimugire
ubuzima bwiza, mukure muzi ubuzima bw’imyororokere
kandi mwororoke muringaniza urubyaro! Nagira ngo
abafite ibibazo byihariye, duhereye ku rubyiruko, babanzebabitugezeho tubone aho duhera.
Fofo: Nitwa Fofo mfite imyaka makumyabiri, nkora mu kabari.
Abagabo n’abasore bantesha umutwe bambwira ko ndi
mwiza, bakankorakora cyangwa bagashaka kunsoma iyo ndimu kazi, nkabyanga. Nakora iki ngo banshikeho?
Gwiza: Nange nitwa Gwiza mfite imyaka 21. Bagenzi bange bahora
banyumvisha ko nkwiye gushaka abakobwa cyangwa
abagore dukorana imibonano mpuzabitsina, ngo ni
bwo nzakira ibishishi mu maso n’ubugabo bwange ngo
bugakura neza da! Ni byo koko?
Gakwaya: Nge mungire inama, uyu muhungu wange Murenzi, numva
bamwita umupfubuzi ngo abagore benshi ni we bayobotse.
Iyo ngeso ntizatuma yisazira. (Abari aho bose bumirwebatangire kujujura)
Iribagiza: Ndabashimiye kuba mugishije inama ku bibazo muhura
na byo, mu rwego rwo kumenya ubuzima bwanyubw’imyororokere. Kuvugisha ukuri ni indangagaciro ikwiye
kuturanga. Reka mpere ku kibazo cya Fofo. (AhamagareFofo) Fofo we?
Fofo: Karame!
Iribagiza: Abo bagabo bagushuka bagukorakora, bikubaho
buri munsi? Ese na bagenzi bawe mukorana ni kobibagendekera?
Fofo: Yego, ariko buri wese arimenya. Abenshi barabakorakora,
bagasangira inzoga, bakabahonga amafaranga ndetse
hari n’abemera gutahana na bo. Nge rero numvantawankorakora atarankoye
Iribagiza: Ni byo koko abakobwa bahura n’ababashuka bashakaFofo: Murakoze kungira inama nziza!kubashora mu ngeso mbi z’ubusambanyi, kubashoramu biyobyabwenge, kubacuruza mu mahanga n’ibindibyinshi biteye agahinda. Buri wese agomba kwimenya,akifata, akirinda izo nkozi z’ibibi ziba zishaka kubata mukangaratete, ukaba watwara inda idateganyijwe cyangway’imburagihe. Ushobora no kwandura indwara zandurira mumibonano mpuzabitsina. Komera ku mugambi wawe wokwimenya, ukomera ku busugi bwawe. Si byo?
Iribagiza: Wowe rero Gwiza. Umubiri w’umuntu ugira imisemburoMurenzi: (Adidimanga) Urumva nyine, nyine, urumva... Ni ni ni byoigenda itera impinduka bitewe n’ikigero ugezemo iyo ukura.Ibishishi ufite ni ukubera ikigero cy’ubukure ugezemo.Ntaho bihuriye no gukora imibonano mpuzabitsina. Nahoiby’ubugabo bwawe, ingingo z’umubiri w’umuntu zikurauko Imana yazigennye n’uko yaziremye, keretse bahayehoimpamvu y’ubumuga runaka. Kandi na bwo umuntuugize ikibazo ajya kwa muganga, abaganga bakamufasha.Hanyuma wowe Mure! Ibyo so yakuvuzeho ni byo?
rwose simbihakana. (Abantu bajujure)
Iribagiza: (Acecekeshe abari mu nama) Ubwo se uzi ibibazo urimokwikururira?
Murenzi: Ibihe bibazo se kandi? Ni umwuga wange. Abashaka
iyo ndyo barayibuze ndayibagaburira. None se wabona
imboga ukazirengeshwa? (bamwe bagwe mu kantu, Gwizaakwenkwenuke, ubona ko bidasanzwe kumva ibyo bintu)
Iribagiza: Mbabajwe n’uko ubivugana ishema aho kwigaya. Iyo
si indangagaciro y’umuco wacu. Ubwo uzi indwara
uzanduriramo nka Sida, imitezi, uburagaza, mburugu
n’izindi? Bavandimwe muri aha, dufatanye kubyamaganirakure.
Murenzi: (Avugane agahinda) Rwose mumbabarire byose
nabiterwaga n’ubujiji, kandi mbarahiriye ko ntazabisubiraukundi.
Iribagiza: Mumfashe gushimira Murenzi wiyemeje guhinduraMugisha: (Age imbere) Murakoze kumpa ijambo, baca umuganiimyitwarire akaba atazongera kwijandika mu bikorwaby’urukozasoni. Noneho tubaze na bariya babyeyibagire icyo batubwira ku byiza byo kumenya ubuzimabw’imyororokere no kuboneza urubyaro. ( Bose bamukomereamashyi) Reka twumve Mugisha ibyo atubwira.
Iribagiza: Ndumva nta kindi nakongeraho. Kumenya ubuzimango: “Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri hafi!”Ngishakana n’umugore wange Beza, twabanje kuburaurubyaro, tujya mu bapfumu biba iby’ubusa. Twagiyekwa muganga, batugira inama, ikibazo cyacu kirakemuka,tubona umwana. Ubwo umugore wange ati: “Nkababyarankimara agahinda!”(akubite agatwenge) Nange nti:“Nyabuna aho ibihe bigeze tugomba kuboneza urubyaro.”Kuva ubwo ntitwongeye gucana uwaka, amahoro mu rugoagenda nka Nyomberi. (yitse umutima gato) Nuko kerakabaye, tuza guhura n’umubyeyi ukiri muto cyane rwose,afite utwana tune tw’indahekana, twambaye ubucabari,umwanda ari wose, inzara sinababwira, mbese ubona kobazahajwe n’ubukene. Umugore wange ahita aturika ararira.Mubajije icyo abaye ati: “Mbabajwe na turiya tuziranenge!”Naramubwiye nti: “Natwe nitutaboneza urubyaro ngurwourudutegereje.” Ati: “Uramenye uramenye niba ari ibintitugomba kuzarenza abana babiri, ubundi tugafata akanakamwe muri utu tukakarera, tukagabanyiriza umuruho iyindushyi.” Ibyo twabishyize mu bikorwa, none ubu tumazegutera imbere, abana bacu twarabakujije, turabateganyiriza,biga heza, dutuye neza, tumeze neza rwose. Muntu uri ahahitamo imara ipfa kuzabaho neza nkatwe cyangwa kubamagorwa. Ni ibyo nababwira. Murakoze! (Bamukomereamashyi menshi)
Nyinawumuntu: Mbashimiye inama nziza mutugejejeho. Rwose kugezabw’imyororokere no kuboneza urubyaro ntako bisa. Niurufunguzo rw’imibereho myiza, iterambere, ibyishimon’umugisha mu muryango. (Abaze niba hari ushaka kugiraicyo yongeraho)
Iribagiza: Mumfashe dushimire uyu mubyeyi. (Bose bamukomereubu, nari naranangiye umutima, naranze kumva ibyiza byokuboneza urubyaro, none ndabimenye. Nabitonganiyen’umugabo wange igihe kirekire, yagira ngo aravuze nti:“Kavuge idahiye!” Nari naramuhinduye umupagani utaziijambo ry’Imana kugeza mbyaye abana ikenda bosekandi ejobundi nzabyara undi. Rwose musabye imbabaziimbere yanyu ambabarire. Nubwo nisamye nasandaye!Ubu niyemeje kubabera intumwa ku bandi bose bafiteimyumvire idakwiye nk’iyo nari mfite.
Nyinawumuntu: Bahaguruke bahoberane n’ubwuzu bwinshi (Abari ahoamashyi menshi) Mwumvise ko tugomba kwitabirainyigisho ku buzima bw’imyororokere tukamenyaimihindukire y’imibiri yacu, tukaboneza urubyaro kanditukamenya indangagaciro na kirazira by’umuco wacu.Twese tumenye ubuzima bwacu. Mugire amahoro.
na Mugwiza : bakome mu mashyi.)
I. Inyunguramagambo
1. Sobanura amagambo akurikira ukurikije uko yakoreshejwe mu mwandiko.a) Guca akabogi2. Uzuza interuro zikurikira wifashishije amagambo akurikira yakoreshejwe mu
b) Umuce
c) Indahekana
d) Babisamiraho
e) Umuseke ugitamuruka mu cyoko
f) Intabire
g) Umurindi
h) Baragaga
i) Nimuhebere urwaje
j) Kuririra mu myotsi
k) Amareshyamugenil) Mu kangaratete
mwandiko: urubyaro, indahekana, amareshyamugeni, ihame, imyororokere.
a) Ni ngombwa ko abana bakibyiruka bamenya ubuzima bw’….………yabo.3. Sobanura iyi migani y’imigenurano yakoreshejwe mu mwandiko.
b) Amagambo ashukishwa abakobwa ni …………….
c) Kuboneza ……………bituma abana bakura neza.
d) Abana ba Kabanyana ni …..……… kuko barutana umwaka umwumwe.e) Umuryango wubahiriza ……………. ry’ubwuzuzanye utera imbere.
a) Ubwenge buza ubujiji buhise.4. Vangura interuro zijyanye no kuboneza urubyaro mu nteruro zikurikira.
b) Ijambo ryiza ni mugenzi w’Imana.c) Umanika agati wicaye wajya kukamanura ugahaguruka.
a) Ni byiza kubyara abo ushoboye kurera.II. Ibibazo byo kumva umwandiko
b) Abantu barabyara Imana ikabarerera.
c) Kubaho nabi mu muryango biterwa no kuboneza urubyaro.
d) Umuryango waboneje urubyaro ubaho neza.
e) Gukurikiza inama z’abaganga n’abajyanama b’ubuzima.
f) Kugira ubuzima bwiza bituruka ku kubyara indahekana.
g) Mubyare mugwire isi mungane nk’inyenyeri zo mu kirere.
h) Kutabasha gushyira abana mu ishuri bituruka rimwe na rimwe ku kutaboneza
urubyaro.
i) Guteganyiriza umuryango bijyana no kuboneza urubyaro.
j) Ubukene bw’akarande bushobora guterwa no kubyara abo udashoboyekurera.
1. Kumenya ubuzima bw’imyororokere bisobanuye iki?III. Ibibazo byo gusesengura umwandiko
2. Kuki Mugisha na Beza babayeho neza?
3. Amakimbirane ari mu rugo rwa Mugwiza na Nyinawumuntu aterwa n’iki?
4. Ese n’abagabo baboneza urubyaro? Sobanura.
5. Urubyiruko rushobora gukura he amakuru arwigisha ubuzima
bw’imyororokere?
6. Usanga urubyiruko rumenye neza ubuzima bw’imyororokere byarumarira iki?
7. Sobanura iyi migenurano yakoreshejwe mu mwandiko:
8. Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri hafi.
9. Ntawukorakora uwo atakoye.10. Sobanura akamaro ko kuboneza urubyaro kavugwa mu mwandiko
1. Garagaza ingingo z’ingenzi n’iz’ingereka dusanga mu mwandiko.IV. Kungurana ibitekerezo
2. Ku bwawe urumva ari iyihe nsanganyamatsiko ivugwaho mu mwandiko?Kubera iki?
Gereranya imyitwarire y’abanyarubuga wumvise mu mwandiko n’ubuzimabusanzwe bwa buri munsi.
IKINAMICO
1. Inshoza y’ikinamico
Ikinamico ni igihangano kifashisha uburyo bwo gukina imico y’abantu itandukanye.
Mu ikinamico herekanwa umuco, ibikorwa, imyifatire, imigenzo…by’abantu. Uwo
mukino ushobora kubera mu ruhame imbere y’abantu cyangwa ukanyuzwa mu
bikoresho by’ikoranabuhanga by’inyakiramajwi nka radiyo n’iby’iyumvabona nka
tereviziyo, mudasobwa n’ibindi. Ikinamico iba igamije kwigisha, gukosora ingeson’imyifatire mibi, gushishikariza abantu kugenza neza n’ibindi.
Ikinamico ishobora kugaragaza ibikorwa by’umuntu umwe cyangwa benshi.
Ishobora kandi gukinwa n’umuntu umwe ugenda yihinduranya, gusa akenshi ibaikinwa n’abantu benshi.
2. Uturango tw’ikinamicoIkinamico ihimbye neza igomba kuba igaragaramo uturango dukurikira:
– Umutwe w’ikinamico: umutwe w’ikinamico ugomba kuba uteye
amatsiko abumva cyangwa abareba ikinamico. Ayo matsiko akaza gushira
uko abanyarubuga bagenda bigaragaza.
– Umwinjizo: ni amagambo atangira umukino aba asa n’akebura abagiye
gukurikira ikinamico ndetse abakururira gukurikira neza umukino.
– Abanyarubuga: ni abakinnyi bakina umukino bagaragaza imyifatire
itandukanye, bagenda bumvikana ndetse bakagaragara mu mukino.
– Ibice by’umukino: ni mukino wose uba ugabanyijemo ibice
bitandukanye, bitewe n’uko umuhanzi yabigennye.
– Agakino: igice cy’umukino gishobora kugira imiseruko itandukanye
bitewe n’igitekerezo gikubiye mu gice cy’umukino.
– Urukiniro: ni aho agakino cyangwa igice cy’umukino kiba kiri
bukinirwe. Urukiniro baruha umuteguro bakarutaka cyangwa bakaruhaimirimbishirize bitewe n’ibyifuzo by’umuhanzi cyangwa umutoza3. Amoko y’ikinamico
– Umuseruko: umuseruko urangwa no kwinjira cyangwa gusohoka
k’umunyarubuga ku rukiniro.
– Inyobozi: ni ibisobanuro bigaragara mu ikinamico biyobora
abanyarubuga uko bari bwitware mu mukino. Bikunze gushyirwa mu
dukubo.
– Imvugo nkana: ni amagambo umunyarubuga ashobora kuvuga mu gihe
ari kugirana ikiganiro na mugenzi we, ariko mugenzi we akigiza nkana ko
atayumvise.
– Imvugano: ni ikiganiro kiba hagati y’abanyarubuga igihe bahererekanya
amagambo.
– Inyishyu: ni amagambo umunyarubuga runaka asubiza mugenzi we mu
ikinamico.
– Umwivugisho: ni amagambo avugwa n’umunyarubuga igihe ari wenyine
yivugisha.
– Ururondogoro: ni imvugo itinze y’umunyarubuga runaka.
– Iherezo: ikinamico igira iherezo. Iherezo ry’ikinamico rishobora kumara
amatsiko abayikurikiye, cyangwa rigasiga abayikurikiye mu gihirahirobibaza uko byagenze cyangwa uko bizagenda.
Dukurikije umuyoboro ikinamico inyuzwamo, ikinamico ibamo amoko abiri:
ikinamico ikinirwa imbere y’indorerezi n’ikinamico inyuzwa kuri radiyo cyangwatereviziyo.
Dukurikije ibikorwa njyamutima ikina, dusangamo amoko atatu: ikinamiconterabitwenge, ikinamico nteragahinda n’ikinamico mberabyombi.
Dukurikije imiterere, ikinamico tuyisangamo amoko abiri: ikinamico isanzwen’ikinamico y’uruhererekane.
Dukurikije insanganyamatsiko, ikinamico tuzisangamo amoko menshi: Ikinamico4. Imyubakire cyangwa ibice by’ikinamico
gakondo, ikinamico nyobokamana, ikinamico y’amateka, ikinamico ya politiki,ikinamico y’urukundo, ikinamico y’imibereho…
Ikinamico nk’inkuru ikinnye igira imyubakire cyangwa ibice bikurikira.
a) Intango: muri iki gice hagaragaramo uko ubuzima buba busanzwe muri
rusange, abantu babanye neza nta kibazo bafitanye.
b) Kidobya: nko mu nkuru, kidobya ni akantu kaza kakaba imbarutso
kagahindura ibintu uko byari bimeze. Icyo gihe uko ibintu byari bisanzwebirahinduka, niba ari nk’ikibazo kivutse kigashakirwa igisubizo. \
c) Inkubiri y’ibikorwa: muri iki gice ni ho dusobanukirwa inkuru koko.
Abanyarubuga bakagaragaza ya myifatire cyangwa imico itandukanyebaba bakina.
d. Umwanzuro: muri iki gice ni ho tubona uko inkuru irangiye. Mu mwanzuro
ikinamico ishobora kurangira imaze amatsiko cyangwa igasiga mu rujijoabayiteze amatwi cyangwa abayireba.
e) Amaherezo: muri iki gice hagaragaramo uko byagenze nyuma y’ikemuka5. Uko ikinamico yandikwa
ry’ikibazo runaka cyangwa se nyuma y’uko ikibazo gikomeza kuba insobe.
Aha ni na ho hagaragara abagiriye inyungu muri kwa gukemuka cyangwakudakemuka kw’ikibazo.
– Umuhanzi w’ikinamico agomba kubanza guhitamo insanganyamatsiko
agiye kwandikaho kuko imico y’abantu aba agiye gushyira mu mukino
igomba kuba ifite intego runaka yo kwigisha, gucyaha, kunenga, kugira
inama n’ibindi.
– Iyo amaze guhitamo insanganyamatsiko, ahitamo abanyarubuga
akabatwerera imyifatire n’imiterere igaragaza neza ibyo agiye gukina.
– Mu kwandika ikinamico umuhanzi agomba kuzirikana uko atangira
umukino we n’uko aza kuwusoza, atanze igisubizo k’ikibazo cyari ingutu
cyangwa asigiye abawukurikiye umukoro wo gukomeza kwibaza uko
bizagenda.
– Ikinamico igomba kwandikwa mu buryo bw’ikiganiro, aho abanyarubuga
usanga bahererekanya amagambo, ndetse hakagenda hagaragazwa izina
ry’ugiye kuvuga. Gusa aho biri ngombwa usanga umukinnyi ashobora
gukina yivugisha we ubwe.
– Umuhanzi w’ikinamico kandi bitewe n’ibyifuzo by’uko ashaka ko umukino
we ukinwa agenda agaragaza inyobozi, zandikwa mu dukubo, zigaragaza
uko abanyarubuga bagomba kwitwara, aho umukino runaka ubera
n’imirimbo ihatatse. Inyobozi kandi zituma umutoza w’abakinnyi abafashakwitwara uko umuhanzi w’ikinamico yabyifuje.
Dore ibigomba kwitabwaho mu kwandika ikinamico:
– Umuhanzi agomba kwita cyane ku nsanganyamatsiko agiye kwandikaho
bityo akayishakira umutwe bifitanye isano. Umutwe w’ikinamico ugomba
kuba uteye amatsiko abagiye kuyikurikira cyangwa abasomyi.
– Umuhanzi agomba kwita cyane ku bo ageneye umukino we, mu rwego
rwo kugena imvugo ( iy’ubusabane, isanzwe, ihanitse, iya gisizi...) aza
gukoresha. Agomba kumenya kandi ikigero barimo, imico yabo n’uko
babayeho kugira ngo agene uburyo aza gukoresha ababwira, bityoumukino ugire icyo ubamarira, bitewe n’icyo agamije kugeraho.
– Abanyarubuga bagomba kwisanisha neza n’ibyo bakina haba mu mvugo
ndetse no mu ngiro.
– Umuhanzi agomba kuzirikana igihe ikinamico igomba kumara, bitewe
n’aho igomba kunyuzwa n’icyo igamije. Hari amakinamico ashobora
kugira uduce dutoduto tugenda dutangazwa mu gihe runaka, ikaba
yamara igihe kirekire, nk’urunana, museke weya...Umuhanzi anazirikanako igihe ikinamico ikinwa itagomba kurambirana cyane.
6. Guhitamo abakinnyi b’ikinamicoUmuhanzi w’ikinamico agomba kugena uko abakinnyi bitwara, cyane ko baba
bagomba kugaragaza imico y’abantu basanzwe mu buzima bwa buri munsi. Rimwe
na rimwe usanga abakinnyi bahabwa amazina ahita aranga imyitwarire yabo, nk’abo
bita ba Rubundakumazi, Nzavugankize, Rusisibiranya, Kajarajara, Kirikumaso n’andi.
Gusa abacengeye neza iyi nganzo y’ikinamico bemeza ko atari byiza kwita bene aya
mazina kuko biba bisa no kumara amatsiko abakurikiye ikinamico. Bavuga ko byaba
byiza abakinnyi bagiye bahabwa amazina asanzwe atagaragaza imyitwarire yabo,
noneho uko bakina, ababakurikiye akaba ari bo batahura imyitwarire y’abakinnyi. Ni
yo mpamvu mu guhitamo abakinnyi hagomba kurebwa umuntu uri bwigane nezaumunyarubuga runaka.
7. Abanyarubuga mu ikinamico
Mu ikinamico abanyarubuga barimo ibice bibiri by’ingenzi. Habamo umunyarubuga
mukuru. Umunyarubuga mukuru ashobora kuba ari umwe cyangwa ari benshi.
Habamo kandi abanyarubuga bungirije bashobora kuba bunganira umunyarubuga
mukuru kugira ngo agere ku ntego yiyemeje ( abunganizi) cyangwa se bakaba
bamubangamira ngo atagera ku ntego yiyemeje ( imbogamizi). Ni ukuvuga ko
mu ikinamico dusangamo umunyarubuga mukuru n’abanyarubuga bungirije.
Ariko hashobora no kubamo abanyarubuga batari ngombwa. Abo banyarubuga
mu by’ukuri nta gikorwa gifatika bakora, ndetse bashobora no kuva mu ikinamico
cyangwa mu nkuru ntibigire icyo bitwara (nk’igihe umukino ubera mu isoko,abaremye isoko bose si ko bagira uruhare mu mukino).
8. Uko ikinamico ikinwa
Ikinamico iba igabanyijemo ibice. Iyo ari ikinamico yo ku rubuga aho ikinirwa
(urukiniro) hagenda hahinduka uko buri gice kirangiye. Buri gice na cyo kiba
kigabanyijemo uduce (imiseruko) tugenda duhindagurika, buri gihe uko hinjiye
umukinnyi mushya cyangwa se hagize usohoka ku kabuga nkuru. Abakinnyi
b’ikinamico ku rukiniro baba bagomba gusa neza nk’uko abanyarubuga bagaragajwe
mu myifatire yabo. Mu gukina ikinamico kandi inyobozi ni ngombwa cyane zigombakubahirizwa kugira ngo umukino ugende neza nk’uko umuhanzi wayo yabyifuje.
Umwitozo
Muhange agakino ku nsanganyamatsiko mwihitiyemo. Mukurikize uturangotw’ikinamico, mugafate mu mutwe maze muzagakinire bagenzi banyu.
Umukoro
Mufate mu mutwe ikinamico mufite mu gitabo muzayikinire imbere ya bagenzi
banyu, mwigana imyitwarire y’abanyarubuga, muhuza imvugo n’ingiro kandimusesekaza.
UBUTINDE N’AMASAKU MU NTERURO
Musome interuro zikurikira mwubahiriza ubutinde n’amasaku, mukoreubushakashatsi, mutahure amasaku mbonezanteruro.1. Akarimâ k’îgikoôni.2. Umugorê n’ûmugabo barafâtanya.3. Abâana b’âbakoôbwa bafatanya na bâsaaza bâabo.4. Mugeenzi na Mugabo barakûundana.5. Muu nzêego z’ûbuyobozi bakora nêezâ nk’întoôre.
Amasaku mbonezanteruro
Mu nteruro amagambo agenda ahindura imiterere y’ubutinde n’amasaku kamere
bitewe n’uko yakoreshejwe. Hari amasaku mbonezanteruro ashingiye ku moko
y’amagambo nk’ibyungo na na nka ndetse n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi–a. N’andi masaku mbonezanteruro adashingiye ku byungo cyangwa ku binyazinangenera
a) Amasaku mbonezanteruro ashingiye ku moko y’amagambo nk’ibyungo nana nka ndetse n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a.
– Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi -a,
bikurikiwe n’izina ridafite indomo, ariko rifite isaku nyejuru ku mugemo wagatatu, iryo zina rifata isaku nyejuru ku mugemo waryo wa mbere.
Ingero
Kiizâ na Mûganwâ
Umugî wa Kîgalî
– Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi -a
bikurikiwe n’izina ridafite indomo, ku mugemo wa kabiri rifite isaku nyesi
nyejuru, iryo saku rirahaguma, umugemo wa mbere na wo ugafata isakunyejuru.
Ingero
Inzu ya Kâliîsa
Kamaâli agenda nka Mûhiîre.
– Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bikurikiwe n’izina ridafite
indomo ariko rifite isaku nyejuru ku mugemo wa kabiri bituma iryo sakuryimuka rikaza ku mugemo wa mbere.
Ingero
Mutôni na Gâsaro
Inkoni ya Gâsore
– Buri gihe iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi - a
bikaswe bikurikiwe n’izina ritangiwe n’indomo, iyo ndomo itangira iryozina ihita ifata isaku nyejuru.
Ingero
Umugorê n’ûmugabo.
Abâana b’âbakoôbwa.
– Buri gihe iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a
bikaswe bikurikiwe n’izina rifite isaku nyejuru cyangwa nyejuru nyesi kumugemo wa kabiri, bituma indomo y’iryo zina igira isaku nyejuru nyesi.
Ingero
Afatwa nk’îintwâari.
Miniisîtiri w’îintêbe.
– Iyo ibyungo “na” na “nka” n’ibinyazina ngenera bifite igicumbi –a bikaswe
bikurikiwe n’ikinyazina nyereka, icyo kinyazina nyereka gifata isaku nyesinyejuru ku nyajwi ibanza.
Ingero
Abatô bageendana n’iîki gihe.Yiitwaara nk’aâba babyêeyi bê.
b) Andi masaku mbonezanteruro adashingiye ku byungo cyangwa ku binyazina
ngenera.– Ikinyazina mbanziriza gihorana isaku nyejuru ku gicumbi cyacyo.
Ingero
Uwô mvugâ yaaje.Ibyô akorâ birakwîiye
– Indangahantu ho, yo, mo/mwo bifatana n’inshinga n’akajambo ko bifataburi gihe isaku nyejuru.
Ingero
Si kô bavuzê
Yagiiyeyô
Namuboonyemô/ Namûboonyemô
– Inshinga mburabuzi ni (si) ikoreshejwe mu nteruro buri gihe ifata isakunyejuru. Nyamara iyo itangiye interuro iryo saku riratakara.
Ingero
Amasuunzu sî amasakâ.
Uwô nshâakâ nî uwo.
Ni umwâana nk’âbaândi.
Si nge ujyayô.
– Indangahantu “i“ na yo ishobora guhindura amasaku kamere
y’amagambo.Ingero
Saavê
Avuuka i Sâavê.
– Iyo mu nteruro hakoreshejwe ibyungo “no” na “nko” n’ibinyazina ngenerabifite igicumbi –o, bifata isaku nyejuru.
Ingero
Kunywâ nô kuryâ birajyaana.
Umurimâ wô guhîinga nî uwo.Iyo nyâna yô gukwâ nî iyi.
UmwitozoISUZUMA RISOZA UMUTWE WA GATATU
Shyira amasaku ku nteruro zikurikira.
a) Akabando k’iminsi gacibwa kare kakabikwa kure.
b) Urasana n’iminsi ntakura mu ruge.
c) Ukora icyo azi asomera agaramye.
d) Amata yo kunywa barayateka.e) Uwo navugaga ugenda nk’intwari atuye i Saave.
Soma uyu mwandiko nurangiza usubize ibibazo byawubajijweho.Yahisemo neza!
Uyu mukino urakinirwa mu cyumba, Tegura aryamye ku gitanda kiriho inzitiramibu
(supaneti), hari agahinja iruhande rwe n’akameza kariho imbuto zitandukanye.
Hari ababyeyi bane barimo Kabanyana, Uwamwiza bicaye ku musambi baganirizaTegura. Munyampeta yicaye ku ntebe ibaje mu giti ifite urwegamiro.
Tegura: Munyampeta yishimye ariko ye!
Munyampeta: Urabivuga urabizi? Ubu meze nk’inyana ikinagira mu ruhongore.
(aseke buhoro)
Kabanyana: (Akubite agatwenge) Tegu, ubu se wowe irari wari ufite ryo gufata ibere
uriha ikibondo nturishize koko!
Uwamwiza: Nizeye ko uyu muzahita mumukurikiza. Murabona imyaka iri hagati ye
na kariya gahungu. Ni na yo yayo kandi babiri ntibahagije.
Munyampeta: (Asa n’utangaye) Reka reka, muri iki gihe tugomba kuboneza urubyaro
da! Maze twafashe ikemezo cyo guhagarikira kuri uyu!
Kabanyana: Tugomba gushyira mu gaciro rata, kubyara abangana n’inyenyeriUwamwiza: Ahaaa! Nange nivugiraga. Kuboneza urubyaro ni ibya mbere.cyangwa umusenyi wo ku nyanja, boshye abahanganye n’umuremyiw’isi n’ijuru, ntibikigezweho. Ahubwo tubahundagajeho impundu,nimwonkwe. (Ba babyeyi bakome mu mashyi bavuza n’impundu)
Kabanyana: Ongeraho ko bijyana no kumenya ubuzima bw’imyororokere.
Tegura: Kabanya, uvuze neza rwose. Uzi ukuntu nabonye ko ndi hafi yo kwibaruka
nkajya kwa muganga, ngo igihe nikigera abaganga bamfashe.
Kabanyana: Si uko, none se ntabahitanwa n’inda zibafatiye mu ngo, kubera ubujiji?
Tugomba no kwigisha abana bacu iby’ubuzima bw’imyororokere
bagakura babusobanukiwe, nge nsigaye mbona ishyamba atari ryeru!
Munyampeta: Yemwe, muri iki gihe ntibyoroshye! Ku kigo cy’amashuri abanza cya
Gicari ngo hari umukobwa wiga mu mwaka wa gatandatu watewe
inda n’agahungu bigana. Murumva se koko abana bacu atari abo
gusabirwa?
Kabanyana: (Ase n’uwiruhutsa) Ayi weee! Ntimunyumvira ra! Ndumiwe pe! Ariko
kuvuga ni ugutaruka, Tegu, ko ndeba amabere yatariranye akaba
yuzuye igituza, aho ni ubuhoro?
Tegura: Nta kibazo, ni uko umwana ataramenya gushyira imoko mu kanwa ngo
yonke ibere neza. Subiza agatima impembero rwose nta kibazo.
Uwamwiza: (Ahaguruke) Ntiwumva! Nahumure rwose. Maze rero mbiseguyeho, nge
ndabona umunsi uriboye, reka ninyakure ndebe uko rwiriwe.
Kabanyana: Natwe ni uko ntudusiga. (Ba babyeyi bose bahaguruke) Tegu, reka
tujyane tuzagaruka ejo kureba uko waramutse.
Munyampeta: Nange ngiye kureba uko iriya mbyeyi y’ikibamba imeze nyigaburireneza yongere umukamo. (Basohoke bose)
Agakino ka kabiri
Aka gakino karakinirwa mu gikari kwa Munyampeta, Munyampeta ari kuganira naGatari, umukecuru Nyirabubare, aze abasanga.
Munyampeta: (Yiyamira) Murara yampaye imaragahinda! Niko sha Gata! Ko utahaye
iyo mbyeyi ubwatsi ntuzi ko ari yo igiye kujya ikamirwa umubyeyi?
Gatari: Mvuye kwahira kandi buratoshye, nta kabuza irongera umukamo rwose.
Munyampeta: Yego sha. Gira bwangu mu kanya unyarukire ku isoko uge kugura
isombe bambwiye ko yondora cyane.
Gatari: Reka ngire vuba noneho.
Munyampeta: (Ase n’utega amatwi akanya gato) Ese uwo ni nde uvunyisha Gata?
Nyirabubare: Muraho bana ba!
Munyampeta: Uraho mukecu? Hari hashize iminsi myinshi.
Nyirabubare: Kubera iza bukuru se ndacyasodoka ngo ngire aho ntarabukira
mwana wa?
Munyampeta: Nyamara uracyakomeye mukecu, kandi tuguhaye ikaze rwose.
Nyirabubare: Nari nshyiguwe no kuza kwirebera akuzukuru, mukanyereke kamare
ibicuro. Kandi mukomeze mwororoke mugeze kuri Nyandwi,
Nyiraminani, Nyabyenda na Ndaribumbye.
Munyampeta: Ubonye icyo utwifuriza! Twazakura he ibyo kubatunga?
Nyirabubare: Mwana wa, twe ko twabareze mugakura, twabarushaga amikoro?
Munyampeta: Ku gihe cyanyu ibintu byari bikiriho, amasambu aboneka, inka
sinakubwira. Ubu ibihe byarahindutse mukecu.
Nyirabubare: Oya ab’ubu mufite umururumba w’imitungo mwabaye ibisahiranda.
Ntimuzi ko ahatari umwaga uruhu rw’imbaragasa rwisasira batanu?”
Munyampeta: Uwo mugenurano ntujyanye n’ibihe tugezemo. Twe twahisemo neza.
Nyirabubare: Ngaho mukomeze muboneze urubyaro maweya!
Munyampeta: Mukecu! Wabyara benshi se ukabarera, ukabagaburira indyo
yuzuye, ukabavuza, ukabambika, ukabigisha, kandi byose muri iki
gihe bigurwa amafaranga?
Nyirabubare: Ab’ubu ntimujya muva ku izima! Ndumva amafaranga agiye kuzabaca
ku rubyaro?
Munyampeta: (Akubite agatwenge gato) Erega ibihe biha ibindi mukecu, ahubwo
ngwino nkwereke umubyeyi n’umwana, bari mu nzu ubaramutse.(Binjire mu nzu)
I. Ibibazo byo kumva no gusesengura umwandiko1. Umuryango wasuwe ufite abana bangahe? Ese uboneza urubyaro?II. Inyunguramagambo
2. Ni iki kigaragaza ko Munyampeta na Tegura bubahiriza ihame
ry’uburinganire n’ubwuzuzanye?
3. Ese Tegura asobanukiwe neza n’ubuzima bw’imyororokere?
4. Nyandwi, Nyiraminani, Nyabyenda na Ndaribumbye bavugwa mu mwandiko
ni abana ba kangahe?
5. Uhereye ku mwandiko, rondora inshingano enye umubyeyi agomba
gukorera uwo yibarutse.
6. Uhereye ku mwandiko garagaza ko imyumvire ya kera itandukanye n’iy’ubu.7. Agakino ka kabiri karimo imiseruko ingahe? Sobanura igisubizo cyawe.
Sobanura amagambo akurikira ukurikije uko yakoreshejwe mu mwandiko.
a) Irari d) Kwibaruka
b) Umuvaburayi e) Yatariranyec) Kumuhundagazaho f) Imoko
III. Ubuvanganzo1. Dukurikije ibikorwa njyamutima, ikinamico ibamo amoko angahe?IV. Ubutinde n’amasaku ku magambo no mu nteruro
2. Vuga amoko y’abanyarubuga dusanga mu ikinamico.
3. Vuga imimaro byibura ine y’ikinamico mu buzima bwacu bwa buri munsi.
4. Kuki atari byiza guha abanyarubuga amazina ahita agaragaza imyifatire
yabo?
5. Ukurikije ikinamico n’izindi ngeri z’ubuvanganzo wize nk’imigani,
insigamigani, ibitekerezo n’izindi, ni uwuhe mwihariko ikinamico ifite ku
mikorere y’abanyarubuga n’imyandikire yayo?1. Tandukanya amagambo akurikira yandikwa kimwe ariko ntasomwe kimwe
ukoresheje ubutinde n’amasaku.2. Andika interuro zikurikira mu nyandiko igaragaza ubutinde n’amasaku.a) Kureshya (umugeni) ≠ Kureshya (kudasumbana)b) Inda (atwite) ≠ Inda (agasimba)c) Isoko (y’amazi) ≠ Isoko (bahahiraho)d) Kurara (kujya ahantu ntutahe) ≠ Kurara (gusaduka kw’isekuru)e) Gufungura (kurya) ≠ Gufungura (gukingura)
a) Ni byiza kumenya ubuzima bw’imyororokere no kuboneza urubyaro.V. Ihangamwandiko
b) Akabando k’iminsi gacibwa kare kakabikwa kure.
c) Urasana n’iminsi ntakura mu ruge.
d) Mu gitondo nabonye Iribagiza.
e) Nyinawumuntu n’umugabo we bahoranaga amakimbirane kubera kutumvaneza ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye.
Andika agace kamwe k’ikinamico karimo abakinankuru batarenze bane (byibura ku
ipaji imwe) kuri imwe mu nsanganyamatsiko zikurikira.a) Kuringaniza urubyaro bifasha mu iterambere ry’umuryango.b) Ingaruka z’ibiyobyabwenge mu rubyiruko.
Activities: 0 -
UMUTWE WA 4 A: UMUCO W’AMAHORO
UMWANDIKO: TWESE BIRATUREBA
Kundwa ni umukobwa w’umuhanga wiga mu mwaka wa gatanu w’amashuri
yisumbye. Imyaka yose yize agira amanota atari munsi ya mirongo inani, agira
urugwiro n’ikinyabupfura. Ni we mwana w’umukobwa wenyine mu muryango wa
Rwabigwi na Munyana. Imyigire ye ayifashwamo n’ababyeyi be cyanecyane se kukoari we umugenera ibikenerwa byose.
Muri iyi minsi yarahindutse ku buryo bugaragarira abantu bose, ntakivuga, ahorana
agahinda, asigaye anakererwa ku ishuri. Abanyeshuri bigana bamwibazaho cyane.
Ntakigira urugwiro, nta kinyabupfura akigira, ntakinasetsa, ntagikora imyitozo
ngororamubiri kandi yarayikoraga ashishikaye. Mu mirimo yo mu matsinda,
abanyeshuri bo mu itsinda rye babyiniraga ku rukoma kuko rifite umuntu ukorana
umwete kandi ibitekerezo atanze bikaba byizewe. Icyo gihe yakurikiraga umwarimu
neza, yamubaza agasubiza ashize amanga none ubu byarahindutse. Asigaye asinziramu ishuri umwarimu yamubaza akabura icyo asubiza.
Mu gihembwe cya mbere, Kundwa yagize amanota mirongo itanu. Nk’umurezi we
bintera impungenge mpita nifuza kuganiriza ababyeyi be mu ntangiriro z’igihembwe
cya kabiri. Igihembwe kigitangira, Kundwa aza kwiga nk’uko bisanzwe yarazonzwe
boshye uwishwe n’inzara kandi mu gace dutuyemo se Rwabigwi ari we rubandabacaho inshuro y’ibihingwa ngandurarugo.
Umunsi umwe mvuye ku kazi, nahitiye ku isoko ngo ndebe icyo nahaha. Igihe
nunamye ntoranya amashu, agakapu nari mfite ku rutugu karanshika kagwa
hasi. Ngiye kugatoragura umubyeyi twari twegeranye arakampereza. Mu guhuza
amaso, mbona ni Munyana, nyina wa Kundwa ariko ntangazwa n’uko yari yambayeubucabari, umwera ari wose, yarananutse cyane, ubona atagira shinge na rugero.
Natashye nibaza byinshi kuri Munyana. Ntekereje amashyo y’inka zikamwa bafite
n’akazi umugabo we akora bimbera urujijo. Natekereza no ku myitwarire ya Kundwa,
mbona ko umuryango wabo ufite ikibazo gikomeye. Mu kanya nk’ako guhumbya
ihoni ry’imodoka yari itwawe na Rwabigwi rirankanga umutima urasimbuka. Ubwo
ahita ahagarara mbona yarahozagaye cyane, dore ko ntaherukaga no kumuca
iryera. Ibyo bintera kutaripfana mubaza aho yabaga, ambwira ko amaze icyumwerumu nama mpuzamahanga yaberaga muri Kenya, nuko arakomeza aragenda.
Imodoka igitirimuka, Munyana acaho yiruka amasigamana, ameze nk’uwataye
umutwe. Mbere yo kugera iwange nanyuraga ku rugo rwa Rwabigwi. Yari umuturanyi
wange. Nkigera ku muharuro kwa Rwabigwi numva umuntu utaka ariko ahita
aceceka. Mba mbonye Kundwa asohoka mu nzu. Mubajije aho ababyeyi be bariambwira ko ntabahari ngwa mu kantu, nkomeza kugenda ariko sinashira amakenga.
Nuko ngenda ntekereza ku gisubizo Kundwa ansubije ko nta mubyeyi we n’umwe
uhari kandi nahuye na se na nyina bataha biranyobera. Mu gitondo cya kare nsubiye
ku kazi nsanga Kundwa ntiyaje ku ishuri. Ntangira kwigisha ariko ntatuje kuko
nahuzaga ibyo nari naraye mbonye n’imyitwarire ya Kundwa, bikambera ikibazo
gikomeye. Nyuma y’isaha, isomo ririmbanyije, ngiye kubona mbona Kundwa
arakomanze arinjiye. Nkimukubita amaso, mbona amaso ye yatukuye, adatuje namba; binyanga mu nda mufata akaboko njya kumubaza ikibazo afite.
Tugeze hanze araturika ararira, ndamuhoza mugusha neza kugira ngo menye umuzi
n’umuhamuro w’akababaro yari afite. Hashize umwanya muto, araceceka ambwira
ko agiye kumenera ibanga! Yambwiye ko iwabo nta mahoro aharangwa, ko nyina
yaraye akubitwa ijoro ryose azira gusaba se amafaranga y’abahinzi kuko yari
yagurishije imyaka yose yari yejeje. Anambwira ko nyina akora iyo bwabaga, akirya
akimara ahingisha, yamara guhunika imyaka yasaruye imodoka ya se igatundaagasigara amara masa, aririra mu myotsi.
Ibyo rero ngo byabaye intandaro y’amakimbirane hagati ya se na nyina, ndetse
binatuma ubukene n’inzara byokama abagize umuryango wa Rwabigwi, mu gihe
we ahora yishimisha mu byo ataruhiye. Kundwa n’amarira menshi arakomeza
ambwira ko nyina yafashe ikemezo cyo kwahukana akajya kwa musaza we kubera
amakimbirane ahora mu rugo rwabo. Ansobanurira ko ibyo ari byo byatumyeakererwa ishuri kuko yari yatoye agatotsi mu gitondo se amaze kugenda.
Bukeye njya kuganiriza Munyana kuri icyo kibazo. Ambwira ko amakimbirane ari
mu rugo rwabo ashingiye cyane ku ihohoterwa akorerwa n’umugabo we agasahura
urugo yamubaza impanvu akamucura bufuni na buhoro. Nange musubiza ko
ihohoterwa ari icyaha gihanwa n’amategeko. Ambwira ko atari azi ko hari amategeko
amurengera ndetse ko agiye kubimenyesha ubutabera bukamurenganura.
Mbona bitagarukira aho gusa, mpitira ku Muyobozi w’Akagari tuganira ku kibazo
cy’amakimbirane agenda agaragara mu ngo abantu bafata nk’ikintu cyoroshyekandi kigira ingaruka zikomeye ku muryango.
Umuyobozi w’Akagari ahita atumiza inama y’abaturage bose, anatumiza urwego
rwa porisi rushinzwe umutekano. Ntibyatinze inama iraterana. Mu nama nari
nicaranye na Rwabigwi, bavuga ibirebana n’amakimbirane mu ngo aterwa ahanini
n’ihohoterwa rikorerwa abagore mu ngo, akareba hasi kuko ari we babaga bajombye
igikwasi. Munyana we yari ari gusuka amarira yayujuje umusazirwa w’agatenge yari
yambaye! Bageze ku bihano biteganywa n’amategeko ku bateza amakimbirane,
umutima wa Rwabigwi uratera ndawumva, yitsa imitima abura aho arigitira kuko murugo rwe yari we ntandaro y’amakimbirane ahahora. Inama ihumuje turataha.
Mu nzira dutaha ngerageza kumuganiriza, ambwira ko ibyo bavuze byose wagira
ngo ni we bavugaga. Arakomeza ambwira ko guhera uwo munsi agiye kwisubiraho,
ko urugo rwe rugiye kurangwa n’amahoro kandi ko atazongera kwigira intare
ngo abuze umutekano umugore we n’abana. Kuva ubwo afata umugambi wo
kutazongera gutererana umugore we mu mirimo yakoraga no gufasha abana mumyigire kandi abaha ibyo bakeneye byose.
Turwanye amakimbirane twubaka umuco w’amahoro, twese biratureba.
I. Inyunguramagambo
1. Sobanura aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.
a) Isomo ririmbanyije
b) Imodoka igitirimuka
c) Amakenga
d) Yarahozagaye
e) Kumuca iryera
2. Kora interuro wifashishije aya magambo ku buryo wumvikanisha icyo asobanura.
a) Gutora agatotsi
b) Amashyo y’inka
c) Ubucabari
d) Kwahukana
e) Kutagira epfo na ruguruf) Gusuka amarira
3. Shaka imbusane z’aya magambo ukurikije inyito afite mu mwandiko wasomye.
a) Kuzongwa
b) Inama ihumuje
4. Uzurisha interuro zikurikira aya magambo: rimbanyije, amakenga, binteshaumutwe, guca inshuro, kwiruka amasigamana.
a) Yampamagaye sinamwumva kuko imirimo yari ………….
b) Banyibye ibikoresho byo mu nzu byose …………., ariko narabifashe.
c) Bana bange ejo nzazinduka njya …………muzakore imirimo yo mu rugo.
d) Yagiye ku ishuri ……………………. kuko yari yakerewe.e) Ni byiza kugira…………………mbere yo gufata ikemezo gikomeye.
II. Kumva umwandiko
Subiza ibibazo bikurikira.
1. Uhereye ku mwandiko, sobanura ukuntu amakimbirane yo mu muryango
agira ingaruka ku bana.
2. Umwarimu wa Kundwa ntiyagiriye Kundwa ibanga nk’uko yari yabimusabye.
Kutagira ibanga kwe byagize izihe nyungu ku muryango wa Rwabigwi?
3. Ni ayahe makimbirane avugwa mu mwandiko? Ayo makimbirane akomoka
kuri nde? Kubera iki?
4. Ni iki wakwigira ku bavugwa mu mwandiko bakurikira: Kundwa, umwarimu
wa Kundwa?
5. Ni nde wakunze muri iyi nkuru? Ni iki wamwigiriho?6. Ni hehe muri uyu mwandiko hagaragarira imiyoborere myiza?
III. Gusesengura umwandiko
1. Ni izihe ngingo z’ingenzi zivugwa mu mwandiko?
2. Gereranya ibivugwa mu mwandiko n’ubuzima bw’aho utuye.
3. Garagaza insanganyamatsiko y’ingenzi igaragara muri uyu mwandiko
n’isomo ry’ingenzi uwukuyemo.
4. Uramutse ubonye mu muryango runaka hari amakimbirane wakora ikingo amahoro agaruke muri uwo muryango?
IV. Kungurana ibitekerezo
Ungurana ibitekerezo na bagenzi bawe ku bintu bitera amakimbirane n’uburyoyakemuka hakubakwa umuco w’amahoro.
INSHOBERAMAHANGA
Itegereze amagambo yanditse atsindagiye muri izi nteruro, utahure ubwoko bwayo,
inshoza yayo, unakore ubushakashatsi bwimbitse ku buryo bwo kuyasobanura.
– Kundwa yakererewe kubera ko yatoye agatotsi mu gitondo.
– Munyana we yari ari gusuka amarira.
– Rwabigwi ni we rubanda bacaho inshuro y’ibihingwa ngandurarugo.– Kundwa yasubizaga ashize amanga.
Ibibazo ku nteruro
a) Amagambo abiri yanditse mu mukara utsitse ari muri buri nteruro afitanye
iyihe sano?
b) Wavuga ko ayo magambo ari ubuhe bwoko?c) Shakisha izindi mvugo z’ubwo bwoko zikoreshwa mu Kinyarwanda
Ibibazo ku nteruro
a) Amagambo abiri yanditse mu mukara utsitse ari muri buri nteruro afitanye
iyihe sano?
b) Wavuga ko ayo magambo ari ubuhe bwoko?c) Shakisha izindi mvugo z’ubwo bwoko zikoreshwa mu Kinyarwanda.
1. Inshoza y’inshoberamahanga
Dukurikije inyito yazo, inshoberamahanga ni imvugo umuntu utarakenetse ururimi
adahita yumva igisobanuro cyayo iyo bayivuze. Bavuga ko ikintu cyashobeye
umuntu iyo cyamunaniye akabura uko abigenza ndetse n’uko agisobanura. Akenshi
na kenshi abumva bene izo mvugo ntibazisobanukirwe ni abanyamahanga kuko
baba batazi umuco cyangwa amateka y’u Rwanda kandi inshoberamahanga ari byo
zishingiyeho. Aho ni na ho haturutse kwita bene izo mvugo “inshoberamahanga”.
2. Uturango tw’inshoberamahanga
Inshoberamahanga irangwa no kuba igizwe n’inshinga n’icyuzuzo cyayo. Ikabakandi ikoresha imvugo shusho itandukanye n’ibisobanuro by’amagambo ayigize.
3. Gusobanura inshoberamahanga
Dukurikije imiterere yayo, inshoberamahanga ni imvugo ifite igisobanuro kidahuye
n’igisobanuro k’ijambo cyangwa amagambo ayigize. Mu kuyisobanura bisaba koumuntu aba amenyereye umuco n’ururimi by’Ikinyarwanda.
Ingero– Kuvoma hafi: kurakazwa n’ubusa/kurizwa n’ubusa.4. Ingero zitandukanye z’inshoberamahanga
Umuntu utazi neza ururimi rw’Ikinyarwanda we ahita yumva kujya kuvoma amazi
ahantu bugufi.
–Gutera isekuru: kugenda ucumbagira.
Umuntu utazi neza ururimi rw’Ikinyarwanda ahita yumva gutera isekuru (umugeri,igipfunsi...)
a) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “guca”
Guca mu rihumye Guca umuti wa mperezayo
Guca igihugu umugongo Guca ururimi ukarumira
Guca igikuba Gucira undi inkamba
Guca imihini migufi Guca hejuru
Guca hasi
Guca imitwe Gucisha hasi
Guca inkeramucyamo Gucisha hejuru
Guca iryera Gucisha mu misoto
Guca ku nda Gucisha mu ryoya
Guca mu myanya y’intoki Guca i Kibungo
Guca mu nkindi Guca ibiti n’amabuye
Guca ruhinganyuma Gucira ibintu inyeri
Guca umugara
b) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “gufata”
Gufata ku isunzu Gufatira undi ikitayega
Gufata nk’amata y’abashyitsi Gufata iry’iburyo
Gufata undi mu mugongo Gufatirwa mu cyuhoGufatana urunana Gufatwa mpiri
c) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “kugwa”
Kugwa gitumo Kugwa mu matsa
Kugwa isari Kugwa mu ntege
Kugwa ivutu Kugwa ruhabo
Kugwa ku nzoka Kugwa mu kantuKugwa miswi Kugwa umudari
d) Inshoberamahanga zifatiye ku nshinga “kurya”
Kurya akara
Kurya amenyo
Kurya indimi
Kurya inkunaKurya ureba hanze
e) Izindi nshoberamahanga zinyuranye
Gufumbira umunaba Gutaba mu nama Kuvomera mu rutete
Guha undi intera Gutega zivamo Kuziba icyuho
Guhabwa akato Gutera isekuru Kwambara ukikwiza
Guhenera umugina Gutererayo utwatsi Kwesa umuhigo
Gukama ikimasa Guteza ubwega Kwiba umugono
Gukambya agahanga Gutunga agatoki Kwica ijisho
Gukanga Rutenderi Koga runono Kwihungura ugutw
Gukanja amanwa Konsa umuhini Kotsa Kwimyiza imoso
Gukizwa n’amaguru igitutu Kwinyara mu isunzu
Gukoma urume Kuba mu rinini Kwirya ukimara
Gukora hasi Kujya irudubi Kwitana bamwana
Gukura ubwatsi Kumara amavuta Kwizirika umukanda
Gukurayo amaso Kumena ibanga Gucurangira abahetsi
Gupfa undi agasoni Kumera amababa Gucurika icumu
Gusesa urumeza Kumesa kamwe Kuvamo umuntu
Guseta ibirenge Kumira bunguri
Gushya amaboko Kumira nkeriGuta muri yombi Kuryamira amajanja
Umwitozo
Ongera usome umwandiko “Twese biratureba”, utahure inshoberamahanga
zirimo. Himba umwandiko muto ku “ngaruka z’amakimbirane” ukoreshemo
zimwe muri izo inshoberamahanga cyangwa izindi uzi, uziceho akarongo. Somera
uwo mwandiko bagenzi bawe. Urugero rw’inshoberamahanga ziri mu mwandiko“Twese biratureba”
IMYANDIKIRE YEMEWE Y’IKINYARWANDA
Soma interuro zikurikira witegereza uburyo amwe mu magambo azigize yanditse
atubahirije imyandikire yemewe y’Ikinyarwanda, hanyuma ukore ubushakashatsi
ku myandikire y’ibihekane, ikata ry’amagambo, imyandikire y’amagambo afatana
n’adafatana.a) Munyana niwe umutega rugori wari uzi kwihanganira umugabo we.1. Imyandikire y’ibihekane
b) Umwarimu wa Kundwa yari intanga rugero mu guhashya amakimbirane
c) Kundwa yari umunyeshuri w’icyitegererezo mw’ishuri rye.
d) Umuco wamahoro n’ipfundo ryo kurwanya amakimbirane mu muryango.e) Ntamuntu utaragayaga Rwabigwi kubera imikorere ye.
Urutonde rw’ibihekane by’Ikinyarwanda
– mb, mf, mp, mv, nd, ng, nj, nk, ns, nsh, nshy, nt, nz;
– bw (bg), cw, dw, (fw), gw, hw, jw, kw, mw, nw, nyw, (pfw), (pw), rw, shw,
shyw, sw, tsw, tw, (vw), zw;
– by, cy, jy, my, nny, pfy, py, ry, sy, ty, (vy);
– byw, myw, pfyw, (ryw), (vyw);
– mbw, (mfw), mpw, (mvw), ndw, ngw, njw, nkw, (nshw), (nshyw), (nsw), ntw,
nzw;
– mby, mpy, (mvy), ncy, ndy, njy, nsy, nty;– (mbyw), (mvyw), njyw.Ikitonderwa: Igihekane bg gikoreshwa gusa mu ijambo Kabgayi .
a) Imyandikire y’ibihekanekw,
gw, hw, bikurikiwe n’inyajwi o cyangwa u
Ibihekane (n)kw,gw, hw, bikurikiwe n’inyajwi o cyangwa u ntibyandikwa; mu
mwanya wabyo handikwa (n)ko,
Bandika: kwi, ku, ko, kwa, kweku,
go,
gu, ho, hu.
nkwi, nku, nko, nkwa, nkwe
gwi, gu, go, gwa, gwe
ngwi, ngu, ngo, ngwa, ngwehwi, hu, ho, hwa, hwe
Ingero
– Ngwije akunda koga yambaye inkweto zinyereza akagwa.
– Ngoboka yahwituye Hondi kugira ngo bihute bahure na Ngwabije.
– Mahwane yorora inguge, inkwavu n’inkoko.
– Kwigira akunda kuboha akoresheje imigwegwe.
– Nkwiye kwinjira mu rugo rugwije ingweba rukunda kweza amahundo
nko kwa Nkunda.
– Gwiza ahwekereye mu rugo kwa Mbugurize.b) Imyandikire y’ibihekane
Ibihekanejy na
cy, bikurikiwe n’inyajwi i cyangwa e
jy na
cy byandikwa gusa imbere y’inyajwi a, o na u. Imbere y’inyajwi
i cyangwa e handikwagi,
ge,
ki,
ke.
Bandika: ki, cyu, cyo, cya, ke,
nki, ncyu, ncyo, ncya, nke
gi, jyu, jyo, jya, gengi, njyu, njyo, njya, nge
Ingero– Nkunda gusenga iyo ngiye gufata urugendo njya mu mugi.Ikitonderwa: Amazina bwite yatanzwe kandi yakoreshejwe mbere y’aya mabwiriza
– Gewe/Ngewe njyana n’abana bange kwa masenge mu magepfo.
– Iki kibo cyuzuye ibishyimbo.
– Ncyuye inka ncyocyorana na Nkeramugaba afite incyamuro.
– Jya gucyura ihene i Bujyujyu.
– Icyumba ke cyuzuye injyo z’ikibindi cyamenetse.– Njyuri afite urujyo mu ntoki.
akomeza kwandikwa uko yari asanzwe yandikwa.
Ingero
– Intara y’Amajyepfo
– Umujyi wa Kigali
– Akagari ka Cyimana– Umurenge wa Cyeru
c) Ibihekane bigizwe n’ingombajwi ts, pf na c
Ibihekane bigizwe n’ingombajwi ts, pf na c zibanjirijwe n’inyamazuru byandikwamu buryo bukurikira: ns , mf , nsh .
Ingero
– Yohana yansikamiye ku kirenge.
– Insina za kijyambere zitanga umusaruro utubutse.– Imfizi y’inshuti yange.
2. Ikata n’itakara ry’inyajwi
a) Ikata ry’inyajwi zisoza ibinyazina ngenera n’ibyungo na na nka
Inyajwi zisoza ikinyazina ngenera n’ibyungo na na nka zirakatwa iyo zikurikiwe
n’ijambo ritangiwe n’inyajwi ariko inyajwi isoza ikinyazina ngenera gikurikiwen’umubare wanditse mu mibarwa ntikatwa.
Ingero– Aragenda buhoro nk’umurwayi.b) Inyajwi zisoza zidakatwa
– Umwaka w’ibihumbi bibiri na cumi n’ibiri.
– Umwaka wa 2017 wambereye umwaka w’amata n’ubuki.– Amashuri y’imyuga yariyongereye.
Inyajwi zisoza amagambo ntizikatwa.
Ingero
– Tuzatera imbuto imvura iguye.
– Twubatse amashuri ateza imbere imyuga.
Inyajwi i isoza akabimbura nyiri, n’inshinga mburabuzi ni na si ntizikatwa.
Ingero
– Nyiri ubwenge aruta nyiri uburyo.
– Amasunzu si amasaka.– Icyatumye ejo ntaza iwawe ni uko natashye ndwaye.
Activities: 0